Behangen tegen de wind in

Links komt er onder Balkenende nauwelijks aan te pas. Staatstoezicht, dwang en interventie zijn de wapens van activistisch rechts geworden, dat op haar beurt in de ban lijkt van de utopie van de maakbare samenleving....

Veertien jaar lang had de Partij van de Arbeid onder vadertje Drees de lakens uitgedeeld, toen zij in 1959 pardoes aan de kant werd geschoven. De wederopbouw was een succes, de sociale zekerheid werd door iedereen als een zegen beschouwd. Maar de mensen in het land, de arbeiders met hun nieuwe brommer, hun koelkast, hun vrije zaterdag en hun tv voorop, wilden wel eens wat anders dan achter het rode vaandel aanlopen.

Rechts fiatteerde bovendien de loongolf die de PvdA haar eigen achterban misgunde. Zo werden de sociaal-democraten op zichzelf teruggeworpen beroofd van hun hegemonie in het politieke discours en voorbijgelopen door hun eigen aanhang. PvdA-kopstuk Ko Suurhoff typeerde het voeren van oppositie in die vroege jaren zestig als 'behangen tegen de wind in.'

Onder de progressieve Kamerleden van nu leeft een zelfde gevoel. Het is het moeten leren overleven in de wildernis, buitengesloten van de macht. Het is het moeten opboksen tegen een sterke maatschappelijke tegenwind. Het is bovenal vertwijfeling: over de relevantie van de eigen boodschap, over de juiste toon ten opzichte van het van zelfvertrouwen blakende rechtse regiem en over het winnen van het altijd precaire vertrouwen van hun kritische kiezers.

De malaise van veertig jaar geleden stond bekend als het 'einde van de ideologie', indertijd de proclamatie van de irrelevantie van het klassieke conflict tussen het liberale kapitalisme en het staatssocialisme. De malaise van vandaag heet 'de leegte van links'. In wezen gaat het om hetzelfde verschijnsel: om het gebrek aan een wervend links politiek programma dat de heersende machten in verlegenheid kan brengen.

'Links maakt het haar vijanden en zichzelf al lang niet lastig meer', fulmineerde de politicoloog Jos de Beus op 20 september in Reflex. 'Links is leeg geworden. Er is g groot project meer dat een achterban van achtergestelden en gevestigden verenigt in edelmoedigheid, opofferingsgezindheid en duurzaamheid.'

Rechts ziet zichzelf als het kamp van de hervorming en de doorbraak, analyseerde De Beus. Het probeert links te verbannen naar het kamp van de indolentie en de stagnatie. Links reageert daarop met weinig meer dan schelden op de kwaadaardigheid van rechtse leiders als Bush, Berlusconi en Balkenende. Maar hoe, vroeg De Beus zich af, is het eigenlijk gesteld met de linkse leiders? Hoe goed zijn Blair en Schr? Of bij ons Bos, Marijnissen en Halsema? De Beus: 'Van oudsher onderscheiden linkse politici zich van rechtse politici door hun openlijke beroep op rationaliteit en hogere deugden. Maar je hoeft geen kenner van de geschiedenis te zijn om te zien dat de linkse aanspraak op moreel leiderschap thans uitzonderlijk veel hoon onder tegenstanders en schaamte onder aanhangers oogst.' Staat links er nu, in de lente van 2004, beter voor?

Bver Blair en Schr kunnen we kort zijn: met hen ging het Osinds de herfst van vorig jaar alleen maar verder bergafwaarts. In eigen land vechten ze voor het vege politieke lijf en internationaal staan deze voormalige boegbeelden van de sociaal-democratie onverzoenlijk tegenover elkaar met verlamming in de Europese Unie en onmacht ten opzichte van de Verenigde Staten als gevolg.

Bos, Marijnissen en Halsema konden dit parlementaire seizoen aan het Binnenhof geen potten breken. Het oordeel van De Beus was hard. Over Wouter Bos: 'markeert het einde van de ethische politiek van zijn beweging en het begin van een puur electorale politiek'. Over Jan Marijnissen: 'zijn gevecht tegen het neoliberale kwaad is even ritueel als de zondagspreek van de pastoor' en over Femke Halsema: 'haar permanente verontwaardiging sorteert geen ander effect dan een opeenstapeling van gevoelens van onschuld en onmacht bij haar aanhang.' Sindsdien is er echter het een en ander gebeurd.

Behangen tegen de wind in is geen ontspannenwerkje. De oppositie had te maken met een rechts offensief dat zo nu en dan hysterische trekjes vertoonde. Staatstoezicht, dwang en interventie zijn de favoriete wapens van activistisch rechts geworden dat in de ban lijkt van de voormalig linkse utopie van de maakbare samenleving.

Om te voorkomen dat grondrechten als de vrijheid van godsdienst, van onderwijs of van meningsuiting onder de voet werden gelopen, dat groepen Nederlanders vanwege hun geloof als tweederangs burgers werden behandeld of dat incorrecte boeken op de brandstapel zouden belanden, mocht de waakzaamheid van de parlementaire oppositie niet verslappen.

Vervolgens kostte het de nodige moeite met de regering in een ordentelijke gedachtewisseling te komen over onwelkome bevindingen van parlementaire onderzoekscommissies en regeringsadviseurs. Zo was het de oppositie die zich moest inspannen dat adviezen van de liberalen Blok (over integratie), Franssen (over inburgering) en Dijkstal (over ministerssalarissen) niet onmiddellijk in de prullenmand verdwenen.

Een andere omstandigheid waarmee de oppositie te maken kreeg, was het gesloten front van CDA en VVD, die in weerwil van alle retoriek over dualisme wat betreft stemgedrag voortdurend bij elkaar op schoot kropen. Daaromheen wisselden D66, LPF en SGP elkaar af als partners om het rechtse blok aan een meerderheid te helpen.

In een analyse van het stemgedrag in het afgelopen jaar rekent PvdA-Kamerlid Diederik Samson (NRC Handelsblad, 12 mei) voor dat de afstand in stemgedrag tussen het CDA en de PvdA bijna net zo groot is geworden als die tussen de VVD en de SP tijdens het tweede paarse kabinet. GroenLinks en de SP stemmen bijna altijd hetzelfde, terwijl de PvdA wat betreft integratie en veiligheid bij de SP in de buurt is gekomen en wat betreft sociale kwesties en milieu met GroenLinks meestemt.

Dit tweestromenland maakt het vrijwel onmogelijk coalitiepartners tegen elkaar uit te spelen. PvdA-Kamerlid Jacques Tichelaar lukte het een wig te drijven tussen VVD en CDA door zich aan te sluiten bij voorstellen van de liberale staatssecretaris Nijs om het hoger onderwijs vrij te laten in het heffen van collegegeld. Ayaan Hirsi Ali (VVD) en Jeroen Dijsselbloem (PvdA) werden door hun partijen teruggefloten nadat ze een deal over islamitische scholen hadden gemaakt.

Het meeste succes had SP-leider Jan Marijnissen, die in maart het nationale debat over normen en waarden wist om te buigen naar het wangedrag van de topmanagers in het bedrijfsleven en de (semi-)publieke sector. Het kabinet erkende dat het onnozel is te vertrouwen op het zelfreinigend vermogen van ondernemingen en verzelfstandigde overheidsdiensten. Het stemde in met voorstellen van de SP, GroenLinks en de PvdA om klokkenluiders beter te beschermen, accountants persoonlijk aansprakelijk te stellen en de Autoriteit Financi Markten te versterken.

Samson voorspelt dat uit de samenwerking tussen PvdA, SP en GroenLinks een progressieve volkspartij zal groeien. Zijn politieke baas Wouter Bos denkt daar heel wat genuanceerder over. Het gaat ver om de overwegingen van Bos, zoals De Beus suggereert, uitsluitend te verklaren uit een zucht naar zoveel mogelijk stemmen bij de volgende verkiezingen. Maar Bos wordt sterk gedreven door de overtuiging dat in het midden de meeste politieke winst valt te behalen. Het uit de weg ruimen van irritaties bij mogelijke coalitiepartners en kiezers heeft dan ook zijn hoge prioriteit.

De Partij van de Arbeid van Wouter Bos trekt de wijken in om te luisteren naar gewone kiezers. Het is de missie van Bos de PvdA af te helpen van haar imago van een regenteske bestuurderspartij die met de rug naar de kiezers staat. Maar ook een identificatie met de onderkant van de samenleving wijst Bos van de hand. De belangen van de meerderheid van de bevolking die zich tussen arm en rijk in bevindt, mogen niet ondergesneeuwd raken.

Bos wil een einde maken aan wat hij noemt 'de nai¿viteit' in zijn partij dat de 'nettobetalers' uit de middengroepen wel zonder morren zullen blijven betalen voor de uitkeringen, de zorg en het onderwijs. De samenleving van de PvdA is een 'fatsoenlijke samenleving' die de 'solidariteit organiseert tussen de middenklasse, de lagere inkomens en de nieuwkomers'.

ke houding ten opzichte van deze nieuwkomers is gereserveerd. DDe PvdA gaat niet zover als de VVD die migranten de kortste weg naar het Nederlanderschap wil laten afleggen, de weg van aanpassing en assimilatie. Toch heeft Bos, tot ongenoegen van veel partijgenoten, afstand genomen van het begrip multiculturele samenleving. Dat begrip suggereert hem te veel dat culturen volledig gelijkwaardig zijn. Hij wil de kernwaarden van de Nederlandse cultuur: de gelijkheid van man en vrouw, van homo en hetero en de scheiding van kerk in staat 'niet opofferen in het proces van integratie.'

Onder leiding van Femke Halsema heeft GroenLinks een vergelijkbare positie gekozen. De weg die GroenLinks migranten wil laten afleggen is die van de individuele emancipatie. Haar voorganger Paul Rosenmr vond juist dat een linkse partij sociale verbanden moet herwaarderen en moet opkomen voor maatschappelijke organisaties als de familie, de buurt, de geloofsgemeenschap en de vereniging. Halsema maakt daarentegen een scherp onderscheid tussen knellende familiebanden, onderdrukkende sociale controle en geloofsdwang enerzijds en bevrijdende initiatieven anderzijds. Halsema's multiculturele samenleving is dynamisch, het vooral wil zeggen dat ook migranten individualiseren en seculariseren. Halsema: 'De bovenlaag van Turkse en Marokkaanse jongeren is in hoge mate geseculariseerd en gei¿ndividualiseerd. Het gaat alleen niet snel genoeg.'

De SP heeft zich nooit met de multiculturele samenleving gei¿dentificeerd en vanouds oog gehad voor de beperkte draagkracht van binnensteden en zwarte buurten. Hoewel ook de SP bij de gemeenteraadsverkiezingen in Rotterdam tegen Fortuyn onderuit ging, heeft de partij haar imago van actiepartij voor gewone mensen in stand weten te houden. De oppositie in de Tweede Kamer staat in dienst van het mobiliseren van buurtbewoners en van gebruikers en werkers in collectieve voorzieningen als de zorg, het onderwijs en het openbaar vervoer. Anders dan de PvdA, legt de SP de rekening voor de solidariteit met de lagere inkomens en voor uitbreiding van de collectieve sector wbij de middengroepen.

De verzoening tussen niet-westerse migranten en hun inheemse buurt-en stadgenoten blijft intussen voor links de lakmoesproef. Links staat voor de opgave haar in 2002 manifest geworden onvermogen de belangen van de onderkant van de samenleving te representeren, te overwinnen. Dat vraagt niet om afstandelijkheid, maar om betrokkenheid een zekere mate van identificatie met de multietnische samenleving. Links heeft behoefte aan een beschavingsideaal dat de tweede en volgende generaties migranten aanspreekt, al was het maar om hen te weerhouden van het maatschappelijk isolement van criminaliteit en fundamentalisme.

Vervolg op pagina 14

Links steekt veel tijd in nieuwe politieke oriatie

Vervolg van pagina 13

Met dit laatste begrip komen we op een tweede terrein van achterstallig ideologisch onderhoud bij links: de bestrijding van het internationale terrorisme en het bevorderen van democratie en vrede op wereldschaal. De onmacht van Blair en Schr lijn te trekken ten opzichte van het ethische interventionisme van de Amerikaanse president Bush, symboliseert het uitblijven van linkse antwoorden op de brandende kwesties van de nieuwe internationale politieke constellatie na 11 september 2001.

Het progressieve ideaal van het wereldburgerschap raakt door het onvermogen van sociaal-democraten, groenen, andersglobalisten en andere progressieven gezamenlijk op te trekken steeds verder achter de horizon. Dat leidt niet alleen tot verbreiding van chauvinisme, eurocynisme en etnocentrisme onder de bevolking van Europa, maar ook tot het onvermogen tot het formuleren van een 'redelijk alternatief' voor het unilateralisme van de Verenigde Staten.

Met andere woorden: links staat voor de opdracht een eigen doctrine te formuleren over het optreden tegen internationale verstoringen van de democratische orde. Is gewelddadige bevordering van de democratie in de niet-westerse wereld aupt verdedigbaar? Is het van oudsher linkse internationalisme op terreinen als ontwikkelingssamenwerking, Europees federalisme en mondiale sociale rechtvaardigheid onherstelbaargediscrediteerd? In hoeverre vormt de bestrijding van het terrorisme dat niet uit is op politieke oplossingen, maar op gewelddadige destabilisatie en burgeroorlog op de middellange termijn een bedreiging voor nationale rechtsstaten en burgerrechten? Is formulering van een coherente en progressieve buitenlandse politiek van de door conatieproblemen en uitbreiding verlamde Europese Unie mogelijk?

Een begin van beantwoording van dit soort vragen is een zinvollere investeringdan, zoals de PvdA zich de campagne voor de Europese verkiezingen voorstelt, met Wouter Bos op het affiche de pijlen op Balkenende te richten.

Ondanks het gebrek aan staatsmanschap dat de CDA-premier in de ogen van het publiek ten toon spreidt, rekent de oppositie terecht niet op een voortijdig einde van het kabinet. CDA en VVD hebben geen enkel belang bij een breuk sterker nog: ze hebben zich vastgebeten in de uitvoering van de gemeenschappelijke afspraken. Bij die taakopvatting zullen zich aan linkse kritiek weinig tot niets gelegen laten liggen.

Er is de laatste maanden door de nieuwe leiders in de PvdA en Groen-Links een klimaat geschapen waarin vernieuwing van het gedachtegoed prima gedijt. Wouter Bos en Femke Halsema steken veel tijd in het ontwikkelen van een nieuwe politieke oriatie. Bij de SP wordt de noodzaak tot bezinning wat minder gevoeld, maar Jan Marijnissen is een raspoliticus die voortdurend speurt naar openingen om zijn beweging op de kaart te zetten. Bovendien heeft hij niet het eeuwige politieke levenen zal een nieuwe generatie SPvoorlieden zich laten gelden.

Tegenwicht tegen een assertief neoconservatisme blijft natuurlijk een kernopdracht voor de progressieve oppositiepartijen. Maar tegelijkertijd leent de vrijstelling van regeringsverantwoordelijkheid zich uitstekend voor een ombekommerd debat over de koers en de stijl van oppositie, over de binnenlandse sociale kwestie en over een nieuwe missie in de internationale politiek.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden