Behang plakken achter het Panorama

Het Panoroma Mesdag in Den Haag kon alleen worden gered als tegen de achterkant een doek zou worden bevestigd. Het besluit hiertoe leidde tot een ontdekkingsreis langs tal van problemen....

DE LENTE is begonnen als de eerste Zweed zich meldt, weten ze bij het Panaroma Mesdag in Den Haag. Het immense gezicht op Scheveningen van schilder Hendrik Willem Mesdag is samen met de Keukenhof een vast reisdoel voor Scandinaviërs die na een lange winter Nederland aandoen. In de lente van 1997 zullen ze een totaal gerestaureerd Panorama zien. Dit jaar zijn de laatste werkzaamheden te bezichtigen: het bijkleuren van het doek met gewone kleurpotloodjes.

Wie via een smalle steiger achter het veertien meter hoge doek naar boven klimt, kan met eigen ogen zien waarom het Panorama aan restauratie toe was. Het licht valt op honderden plaatsen door kleinere en grotere scheuren in het 120 meter brede, cirkelvormige doek. En wie eenmaal bovenaan is, voelt de vraag opkomen hoe lang het 115 jaar oude linnen het zonder ingrepen nog had gehouden voordat het onder zijn eigen gewicht van zesduizend kilo was bezweken.

Hoewel ook projectleider H. van der Donk voor het gemak het woord restauratie in de mond neemt, draait het bij het Panorama om het conserveren van het doek. In het verleden zijn gaten letterlijk met lapjes gestopt en is het linnen enigszins van zijn eigen gewicht ontlast door een extra houten ring. Maar dit soort lapmiddelen konden volgens Van der Donk de schildering niet meer voor de toekomst behouden.

Om het zware doek te behoeden voor nog verder uitscheuren, is besloten te bedoeken, oftewel een steundoek tegen de achterkant te bevestigen. Het klinkt zo simpel, maar Van der Donk heeft het hele proces ervaren als een soort ontdekkingsreis. Er rezen een hele serie vragen. Moest het hele doek worden gedoubleerd of slechts een gedeelte? Wat voor soort materiaal gebruik je daarvoor en hoe bevestig je dat aan het oude linnen? En waaraan hang je dit inmiddels zeer zware geheel dan op?

Toen het restauratieteam de werkwijze had uitgedokterd, werd een symposium gehouden om na te gaan of in de wereld van de restaurateurs de gekozen manier van bedoeken wel werd gezien als de juiste oplossing, die ook de authenticiteit van Mesdags werk intact zou laten. Het antwoord was 'ja'.

Van der Donk, hoofdrestaurateur H. de Herder en technisch adviseur A. van Lier kwamen op hun zoektocht in contact met Akzo Nobel, TNO, een garage, het Hechtings Instituut van de TU Delft - dat veel werkt voor de lucht- en ruimtevaart - en het Haagse constructiebedrijf Boeg, gespecialiseerd in staalbouw. Niet bepaald het soort instellingen en bedrijven waar je meteen aan denkt bij de restauratie van een schilderij.

Het materiaal waarmee zou worden bedoekt, moest dezelfde eigenschappen hebben als het oude, uit België afkomstige linnen. Zelfde rek, ten minste even sterk en bij verschillende temperaturen en vochtigheden in dezelfde mate inkrimpend of uitrekkend. Bij Akzo Nobel is veel onderzoek gedaan om het juiste materiaal te leveren. Het werd nylon.

Voor de bedoeking van een panorama in de Amerikaanse stad Atlanta was gekozen voor glasvezel. Doordat de restaurateurs vervolgens harshoudende lijm gebruikten om het nieuwe doek achter het oude te plakken, verloor het geheel zijn natuurlijke soepelheid. De schildering van de Slag om Atlanta is er niet op vooruit gegaan, reden waarom deze manier van bedoeken voor het Panorama Mesdag afviel.

De wijze waarop in Den Haag het nylon achter het oude doek werd bevestigd, is bepaald door de fysieke omstandigheden. Het linnen nog een keer losmaken en oprollen kon niet: het doek zou het niet hebben overleefd. Dus moest het nylon achter het oude linnen worden geplakt in het Panorama-gebouw.

Daardoor viel het gebruik van opgeloste lijm als mogelijkheid af. Voor de vereiste honderden liters daarvan zouden duizenden liters oplosmiddel nodig zijn geweest. Al dat vocht zou weg moeten, wat onmogelijk is zonder afzuiginstallaties. En die zijn er niet in het pand, dat net als het Panorama uit 1881 stamt.

Er werd daarom gekozen voor thermoplastische lijm: lijm die gaat plakken als hij wordt verwarmd. Daarbij was het een geluk dat Mesdag in de vorige eeuw verf gebruikte die bij een relatief hoge temperatuur stabiel blijft. Was de verf bij de nu gebruikte plaktemperatuur van 65 graden Celsius gaan uitlopen, dan had de restauratie van het Panorama in een impasse gezeten waarvoor Van der Donk en zijn team geen oplossing hadden geweten.

In de garage werden de vele rollen nylon bespoten met de lijm. Een blauw kleurtje door die vloeistof moest laten zien of de lijm wel gelijkmatig over het nylon was gesproeid. Toen kwam de volgende klus, waar mensen die wel eens een kamer hebben behangen zich de moeilijkheidsgraad van kunnen voorstellen. Hoe druk je het nylon op het linnen zonder irritante plooien en onbedekte stukken?

Eerst werd het reeds voorgelijmde nylon achter het linnen gehangen, maar niet meer aan de oude spijkers in de houten balk waar het Panorama al die jaren al aan hing. Op advies van Akzo Nobel en het Haagse bedrijf Boeg werd gekozen voor een aluminium constructie waar het nylon zichzelf in vastklemt. In die constructie komen geen rechte hoeken voor. Zo wordt het gewicht van het doek - uiteindelijk achtduizend kilo - zo goed mogelijk verdeeld over de ophanging.

Opnieuw, zo weet Van der Donk, lijkt de eindoplossing simpel maar heeft het heel wat werk gekost om deze constructie optimaal te maken. Het profiel van de nieuwe ophangconstructie moest precies aansluiten bij het doek. Het mocht niet aftekenen. En waar de constructie het doek raakte, mochten geen microklimaatjes ontstaan waar een andere vochtigheidsgraad het doek zou gaan aantasten. Dat het aluminium werd, lag volgens Van der Donk niet voor de hand omdat tot nu toe het doek altijd aan hout bevestigd was geweest dat op zijn beurt rustte op een stalen constructie.

Toen het nylon doek in augustus vorig jaar hing, nog los, werd begonnen met het lijmen. Dat werk is nog steeds niet voltooid. Heel minutieus, meter voor meter, werd met behulp van een zogeheten vacuümraam de lucht tussen de twee stoffen weggezogen. Met een warmtematje werd de lijm verhit om deze in het linnen te laten dringen. Dat kostte maar één minuut per plekje.

Het bedoeken is bijna klaar en ging over het algemeen goed, maar een enkele keer moest toch een strook weer los vanwege een onrechtmatige plooi. Dat is echter niet de enige reden waarom aan het doubleren de eis werd gesteld dat het ongedaan moet kunnen worden gemaakt. De restaurateurs willen dat het nylon, dat ze nu als de beste oplossing beschouwen, over vijftig of honderd jaar zonodig kan worden vervangen door iets beters.

In 1988, toen Van der Donk als directeur van het Panorama Mesdag betrokken raakte bij de restauratie, dacht het restauratieteam nog dat de klus drie jaar later wel zou zijn geklaard. Er doken echter onverwachte problemen op. Zo bleken er mankementen aan het gebouw zelf te zijn. De klimaatbeheersing moest worden aangepast aan de moderne eisen. Verder bleek dat de stalen spanten van het dak, dat de vorm heeft van een platte kegel, onder het eigen gewicht enigszins waren verbogen. Gekruiste stalen kabels tussen de spanten gaan verdere vervorming tegen.

Deze zomer en dit najaar wordt in het Panorama Mesdag gewerkt aan de laatste fase van alle werkzaamheden: de schilderkundige restauratie. Daarvoor werd het doek eerst helemaal schoongemaakt. Met een gewone stofzuiger werd 115 jaar stof weggehaald. Daarna werd met droge sponsjes het hele doek nog eens geveegd. Drie medewerkers waren daar maanden mee bezig. Dan te bedenken dat Mesdag de schildering in vier maanden op het doek zette. Niet in zijn eentje overigens: hij had de hulp van zijn echtgenote Sientje van Houten, van Théophile de Bock, George Breitner en anderen.

De vele gaten en scheuren werden of worden opgevuld met linnen. Alleen deze plekken worden opnieuw gegrond en geretoucheerd met verf. De restaurateurs accepteren dat het doek door het vele licht dat door de jaren heen onbelemmerd naar binnen kon vallen, enigszins van kleur is veranderd. Op plekken waar dit echt storend is, zal worden bijgekleurd. Niet met verf, maar met kleurpotloodjes.

Heel voorzichtig en heel lichtjes zal met de kleurpotloodjes over het doek worden gegaan. Plekje voor plekje, daar waar het nodig is. Met het blote oog valt moeilijk te zien om welke plaatsen het precies gaat. Voor dit onderdeel van de restauratie werden dan ook dia's gemaakt, elk van ongeveer een halve vierkante meter van het immense doek. Er zijn drieduizend dia's, waarop precies valt te zien welke delen van de schildering bijkleuring behoeven.

Om die dia's te kunnen maken, werden op de hoogwerker, waar ook de restaurateurs gebruik van maken, zeven camera's gemonteerd. Langzaam gleed de hoogwerker langs het doek, totdat elk stukje van de schildering op dia was vastgelegd. Er moest 's nachts worden gefotografeerd, omdat het Panorama Mesdag ook tijdens de werkzaamheden overdag is geopend.

Eind dit jaar moet het doek klaar zijn voor zijn nieuwe toekomst. Bij de feestelijke heropening wil het museum de bezoeker gaan verklappen welke delen van het Panorama door Mesdag zelf zijn geschilderd en welke door zijn helpers.

In de voor het publiek onzichtbare werkruimte onder het duin, in vaktaal fauxterrain geheten, kleven al ettelijke, kleine stickertjes aan een grote fotoreproduktie van het doek. Elke schilder heeft zijn eigen kleurtje gekregen, zodat in één oogopslag is te zien welk deel door Sientje Mesdag-Van Houten is geschilderd, waar Breitner de hand in heeft gehad of op welke plaatsen Mesdag zelf de kwast op het doek heeft gezet.

Aukje van Roessel

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.