ReportageSlovenië

Begint in Slovenië straks het nieuwe IJzeren Gordijn? ‘Laat ons geen kolonie van Hongarije worden’

Betogers in de Sloveense hoofdstad Ljubljana demonstreren tegen premier Janez Janša, die vanwege zijn uitbarstingen op Twitter de bijnaam Generaal Twito heeft gekregen. Beeld Marlena Waldthausen
Betogers in de Sloveense hoofdstad Ljubljana demonstreren tegen premier Janez Janša, die vanwege zijn uitbarstingen op Twitter de bijnaam Generaal Twito heeft gekregen.Beeld Marlena Waldthausen

Vanaf donderdag is Slovenië voorzitter van de EU. Maar het land is intern sterk verdeeld. De rechts-populistische premier Janez Janša schaart zich in het rijtje van Viktor Orbán (Hongarije) en Andrzej Duda (Polen), die op ramkoers liggen met de EU. Burgers vrezen een terugkeer naar oude tijden.

‘De vrijheid heeft kramp’, zegt Sanja Fidler (60) met een grijns. Ze gebaart naar de metershoge pop die ze met medeactivist en poppenspeler Brane Solce (69) in elkaar geknutseld heeft. De figuur van wit papier verpersoonlijkt vrijheid, maar kronkelt in de grillige wind inderdaad alsof ze pijn heeft.

Terwijl Fidler en Solce de pop van een buitenwijk vol betonnen huizenblokken naar het centrale plein van Ljubljana slepen voor het antiregeringsprotest, trekken ze veel bekijks. De opvallende optocht oogst complimenten, opgestoken duimen, en een enkele opgetrokken wenkbrauw.

Fidler, in het dagelijks leven projectmanager op de universiteit, demonstreert al ruim een jaar elke vrijdagavond voor nieuwe verkiezingen, samen met Solce en duizenden anderen. Vandaag is een speciale editie, omdat Slovenië dertig jaar onafhankelijkheid viert en ook nog eens op het punt staat het EU-voorzitterschap over te nemen. ‘Maar voor ons is er niets om trots op te zijn.’

De spanning op het afgeladen plein loopt direct hoog op als extreemrechtse tegendemonstranten het podium bestormen. De politie grijpt in. De rechtse actievoerders worden vlot afgevoerd.

De volgende ochtend zegt de organisator van de bijeenkomst Jaša Jenull positief verrast te zijn geweest door het politie-optreden. ‘Normaal gesproken neemt de politie een neutrale positie in.’ Jenull (38) zit in een van de schaduwrijke tuinen die de Sloveense hoofdstad Ljubljana kent. Hij is van huis uit theatermaker, maar sinds een jaar haast voltijdsactivist, als voorman van de protesten tegen premier Janez Janša. De rechts-populistische Janša (62) verscheen begin jaren negentig op het Sloveense politieke toneel. Maar zijn derde premierschap, die maart vorig jaar aanving, kenmerkt zich door een veel agressievere retoriek. Vooral journalisten moeten het ontgelden, en dat gaat verder dan de beruchte Twitteruitbarstingen die hem de bijnamen ‘mini-Trump’ en ‘Generaal Twito’ opleverde.

De regering-Janša heeft inmiddels ook de financiering van het Sloveense persbureau STA stopgezet, vanwege kritische berichtgeving. Tijdens zijn eerste premierschap (2004-2008) voerde Janša al een wet in die veel meer politieke benoemingen bij de publieke omroep mogelijk maakte, en daarvan maakt hij nu gretig gebruik. Ook verkocht Slovenië het afgelopen jaar veel staatsmedia aan investeerders uit buurland Hongarije die banden hebben met de Fidesz-partij van premier Viktor Orbán.

Jaša Jenull is het gezicht van de ­demonstraties tegen premier Janez Janša.
 Beeld Marlena Waldthausen
Jaša Jenull is het gezicht van de ­demonstraties tegen premier Janez Janša.Beeld Marlena Waldthausen

‘Ik verkoop Slovenië’, is te lezen op protestborden, boven een bewerkte foto van Janša die tongzoent met de Hongaarse premier. Een paar straten verderop houdt Orbán op hetzelfde moment een toespraak, als eregast op de officiële ceremonie voor het 30-jarig bestaan van het land.

De hevig bekritiseerde Hongaarse premier heeft de komende maanden in elk geval één vriend in de EU, en dan ook nog op de voorzittersstoel. Voor Slovenië is het een kans de vriendschap met Hongarije en ook Polen te versterken. Zo verklaarde Janša zich te willen inzetten voor het Pools-Hongaarse idee om een instituut op te richten dat ruzies over de rechtsstaat tussen Brussel en lidstaten beslecht.

Ook zal hij ijveren voor de ‘balkanisering’ van de EU door toetreding van meer Balkanlanden, waaronder het Servië van geestverwant Aleksandar Vučić. Voorlopig blijft onduidelijk waarom de al jaren voortslepende uitbreidingskwestie onder het Sloveense voorzitterschap wél van de grond zal komen.

Disneyland

Slovenië, dat in juli 1991 na een tiendaagse oorlog onafhankelijk werd van Joegoslavië, geldt doorgaans als het succesverhaal van de Balkan. Het land met twee miljoen inwoners trad snel toe tot de Europese Unie én de euro, maar was verder een relatief onopvallende lidstaat. Tot Janša in maart 2020, vlak voor de coronapandemie, voor de derde keer premier werd.

Na de val van de vorige regering, waar hij niet inzat, lukte het hem als grootste partij (25 van de 90 zetels) als enige een nieuwe meerderheid vormen, zonder tussentijdse gang naar de stembus.

Sindsdien draait het braafste jongetje van de voormalig Joegoslavische klas zijn gezicht steeds meer weg van West-Europa, en zoekt het aansluiting bij Hongarije, Polen en Servië. ‘Het is een nieuw IJzeren Gordijn’, zegt hoogleraar mediastudies Marko Milosavljević, terwijl hij een kaart van Europa laat zien op zijn smartphone. De landen die de Hongaarse lhbti-wet veroordeelden kleuren rood, de rest is blauw. Een verticale lijn loopt dwars door Europa en deelt het continent in tweeën. Slovenië behoort tot de oostkant.

Maar in een zomers Lubljana is van een nieuw IJzeren Gordijn nog weinig te merken. De Slovenen flaneren door het stadscentrum, op elektrische stepjes, of drinken cocktails uit stijlvolle glazen in een van de vele tuincafés. ‘Slovenië is Disneyland met problemen’, verklaart Milosavljević. Aan het oppervlak mag dan weinig te merken zijn, eronder borrelt steeds diepere politieke verdeeldheid, aangejaagd door rechtse politici die baat hebben bij een gepolariseerd medialandschap.

Milosavljević maakt zich zorgen over politiek gemotiveerde Hongaarse investeringen in de media. Zo verkocht het Sloveense staatsbedrijf Telekom zijn televisiestation Planet.tv aan een Hongaars mediabedrijf met nauwe banden met Orbán, en probeerden ze daarna hetzelfde te doen met hun populaire nieuwssite Siol.

Toen er een hogere bieder op het toneel verscheen dan de Hongaren, haalde Telekom de website weer van de markt: de kopers moesten en zouden blijkbaar uit buurland Hongarije komen. ‘Orbán bereidt zijn imperium tenminste nog uit’, stelt Milosavljević cynisch vast. ‘Wij gaan er ook economisch alleen maar op achteruit. We wilden het nieuwe Zwitserland worden, maar lijken steeds meer op een kolonie van Hongarije.’

Sanja Fidler en Brane Solce met hun metershoge pop van de vrijheid. Beeld Marlena Waldthausen
Sanja Fidler en Brane Solce met hun metershoge pop van de vrijheid.Beeld Marlena Waldthausen

Waarschuwingsverhaal

Slovenië is een waarschuwingsverhaal voor de rest van de Europese Unie, stelt journalist Borut Mekina. ‘Dit kan ook op andere plekken gebeuren.’ De constante aanvallen op de pers vanuit de regering voelen na een jaar al bijna normaal aan, en de grenzen rekken steeds verder op.

‘Eerst waren we al bezorgd als de regering een verklaring over de rechtsstaat niet wilde ondertekenen, nu maakt Janša openlijk ruzie met Europese politici.’ Ook de Nederlandse europarlementariër Sophie in ’t Veld moest het in maart ontgelden, toen zij een debat over persvrijheid voorzat en volgens Janša ‘censuur pleegde’.

Covers van het onafhankelijke tijdschrift Mladina. Beeld Marlena Waldthausen
Covers van het onafhankelijke tijdschrift Mladina.Beeld Marlena Waldthausen

Vanaf zijn bureau op de redactie van het weekblad Mladina (‘Jeugd’) kijkt Mekina uit op een klassiek portret van Tito. Het weekblad komt voort uit de jeugdafdeling van de Communistische Partij, maar was in de jaren tachtig erg kritisch op de regering en speelde uiteindelijk een belangrijke rol in de Sloveense onafhankelijkheid.

Naast Tito hangt het kale hoofd van Janez Janša, die in de nadagen van Joegoslavië kritische stukken over het regime schreef in Mladina. Hij belandde er zelfs door in de gevangenis, maar staat inmiddels alweer jaren aan de andere kant.

De aanvallen op de vrije pers klinken nu weliswaar feller dan ooit, maar nieuw zijn ze niet. Al in 2006, tijdens Janša’s eerst termijn, verruilde onderzoeksjournalist Mekina het dagblad waar hij werkte voor het onafhankelijke Mladina, omdat hij bij de krant onder druk werd gezet om niet over politiek te schrijven.

Kort daarna probeerde Janša’s broer een meerderheidsaandeel in het kritische blad te kopen, maar Mladina vond een andere investeerder: het fonds van de Sloveense minderheid in buurland Italië. ‘Omdat wij ons toen al tegen de situatie gewapend hebben, raakt het ons nu niet echt.’

Toch maakt Mekina zich zorgen. Niet alleen over Slovenië, maar over de regio. ‘Er is hier een nieuwe golf van radicalisering gaande.’ Het proces verloopt deze keer sneller dan vijftien jaar geleden. Waar de regering destijds bijna een jaar nodig had om politieke benoemingen bij de omroep door te drukken, was dat nu binnen enkele maanden voor elkaar.

Europa

Ook de betogers op het centrale stadsplein voelen de urgentie. ‘Ik hoop dat de regering nog tijdens het EU-voorzitterschap valt’, zegt Sanja Fidler, terwijl ze de armen van de witte vrijheidspop via lange stokken laat dansen. ‘Liever vandaag dan morgen.’

Die wens komt waarschijnlijk niet uit, omdat de andere coalitiepartijen er geen belang bij hebben. Bij nieuwe verkiezingen wacht hun een zekere nederlaag, want de politiek gewiekste Janša is er meester in zijn regeringspartners dood te knuffelen. Maar in het voorjaar van 2022 vinden er in Slovenië hoe dan nieuwe verkiezingen plaats.

Tot die tijd zal de politieke polarisatie niet minder worden. Premier Janša reageert een dag na de demonstratie furieus op de arrestatie van zijn extreemrechtse aanhangers: hij kondigt een onderzoek naar het politieoptreden aan. Dezelfde groep mensen kregen onlangs juist een speciale goededoelenstatus van de regering, vanwege hun werk als ‘Vereniging voor het behoud van traditionele waarden’.

Pamfletten voor de demonstratie van afgelopen vrijdag in Ljubljana. Beeld Marlena Waldthausen
Pamfletten voor de demonstratie van afgelopen vrijdag in Ljubljana.Beeld Marlena Waldthausen

Voor demonstratieleider Jaša Jenull was de toekenning een nieuw dieptepunt. Hij en mede-activisten ontvingen dreigementen van de groep, die nu dus zelfs op papier een regeringslieveling is. Jenull maakt zich zorgen over het klimaat van angst dat hij ziet ontstaan. ‘We zijn een klein land, veel mensen durven zich niet uit te spreken omdat ze vrezen voor hun eigen positie.’

Zelf is de theatermaker relatief onafhankelijk, omdat hij veel in het buitenland werkt. Wel publiceren regeringsgezinde media bijna dagelijks negatieve artikelen over hem. Janša viel Jenull onlangs direct aan, via zijn geliefde Twitter. Jenull lacht erom. De doodsbedreigingen die uit de mediahetze volgen, neemt hij, vader van twee jonge kinderen, liever niet al te serieus.

Het is nog niet te laat om het tij te keren, gelooft de activist, die zelf geen politieke ambities zegt te hebben. Net als Janša kijkt ook Jenull uit naar het EU-voorzitterschap, al is het om andere redenen. Hij hoopt dat de lidstaten, nu Slovenië in de spotlights komt te staan, beter begrijpen wat er gaande is en zich steviger zullen opstellen. ‘Als Europa niet opkomt voor zijn waarden, wat heeft de EU dan nog voor zin?’

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden