Beeld van de hel

Rithy Panh is dit jaar eregast op het festival. De Cambodjaanse filmmaker is op zoek naar vormen en beelden die het bijna niet te bevatten Rode Khmer-verleden van zijn familie behoeden voor vergetelheid.

'Het lukt mij niet om te vergeten', zegt Rithy Panh. 'Ik kan het niet'. Misschien zou hij het wel willen, al die gruwelijke herinneringen aan vroeger wissen. Maar de Cambodjaanse filmmaker, die als tiener het moorddadige regime van de Rode Khmer meemaakte, voelt de noodzaak de geschiedenis levend te houden.


Als morele plicht tegenover zijn moeder, vader, broers, zussen, neven, nichten en alle anderen die de dood vonden door honger, uitputting of moord. Van zijn familie was Panh de enige die het schrikbewind van Rode Khmerleider Pol Pot overleefde.


Rithy Panh (49), eregast op het IDFA dit jaar, maakte documentaires en speelfilms. Vele daarvan gaan, direct of indirect, over de periode waarin de Rode Khmer aan de macht was. Vier jaar duurde dat maar, van 1975 tot 1979, maar het was lang genoeg om een kwart van de Cambodjaanse bevolking de dood in te jagen. In bekroonde films als S21, The Khmer Rouge Killing Machine en Duch, Master of the Forges of Hell liet Panh al zien hoe die massamoord plaatsvond.


Nu is er The Missing Picture, zijn nieuwste film en zijn meest persoonlijke tot nu toe. Voor het eerst vertelt Panh zijn eigen verhaal. 'Halverwege het leven keert de kindertijd terug', klinkt het aan het begin van de aangrijpende documentaire. Nu hij bijna 50 is, lijkt het of de herinneringen heviger worden, vertelt hij. 'Het geheugen werkt op een ingewikkelde manier, sommige dingen verdwijnen en andere vergeet je nooit, maar het verandert door de tijd.'


In eerste instantie zou The Missing Picture helemaal niet autobiografisch worden. Het begon allemaal met een zoektocht naar ontbrekende beelden uit de Khmertijd. Het filmmateriaal uit die periode is vrijwel allemaal propaganda, gemaakt om het regime te bejubelen. Van martelingen, executies of werkkampen vol uitgehongerde arbeiders is in die films niets te zien. Toch moest ook dat beeld bestaan, wist Panh, nadat hij verschillende cameramannen die voor de Rode Khmer werkten had gesproken.


'Na een tijd begonnen er andere vragen op te komen', zegt de regisseur. 'Er zijn voor mij nog veel meer beelden die ontbreken. Beelden van mijn jeugd, van mijn familie, die nooit gemaakt konden worden. Ik had alleen geen idee hoe ik die zou kunnen terugvinden, want de beelden die ik mis, bestaan alleen in mijn hoofd.'


De oplossing kwam toen Panh op zoek ging naar zijn ouderlijk huis in Phnom Penh. Hij woonde met zijn familie in de hoofdstad van Cambodja tot april 1975, toen alle inwoners werden verbannen naar het platteland, waar ze te werk werden gesteld. Stedelingen golden voortaan als een onwaardige bevolkingsgroep. Geen enkele bezitting mocht mee, zelfs hun namen mochten ze niet behouden. Iedere vorm van individualisme was verboden.


Panhs oude huis bleek niet meer te bestaan. Het was een bordeel geworden. Van het huis uit zijn herinnering liet de regisseur een maquette maken. Een beeldhouwer maakte er poppetjes van klei bij. Plotseling zag Panh hoe hij het verhaal van zijn jeugd kon verfilmen: met kleipoppetjes.


'Honderden en honderden' kleipoppetjes werden gemaakt voor The Missing Picture, elk met de hand gesneden en beschilderd. Daarnaast kwamen er talloze decors, met aandacht voor de kleinste details, van waterdruppels tot rijstkorrels. Stille, niet-geanimeerde tableaus zijn het, die de regisseur tot leven wekt door er met de camera langs te glijden. Samen met archiefbeelden vertellen ze een bijna niet te bevatten verhaal.


Over de honger en hoe Panhs vader op een dag weigerde nog te eten en stierf. Hoe hij zijn zusje hoorde sterven, naast hem in bed. In de film heeft Panh, een jonge tiener nog, een vrolijk gekleurd overhemd aan, zodat hij te herkennen is. In werkelijkheid droeg iedereen dezelfde zwarte kleren. Wanneer het kleipoppetje met het fleurige hemd naar de maan kijkt en droomt van een ander bestaan, is The Missing Picture bijna ondraaglijk ontroerend.


'Klei is een mooi materiaal', zegt Panh. 'Het is gemaakt van aarde en water, basiselementen uit het boeddhisme. In onze cultuur is aardewerk niet zomaar aardewerk; een beeld van Boeddha, daar woont een ziel in. Zoiets wilde ik ook bereiken in mijn film: een ziel geven aan de poppetjes, de personages. Dat is het doel van kunst, volgens mij. De ziel erin blazen.'


Hij had het verhaal niet verteld, zegt Panh, als hij er niet een goede vorm aan had weten te geven. Film is voor hem in de eerste plaats een kunstvorm, geen geschiedenisles, en al helemaal geen therapie. 'Het is niet zo dat ik denk: laat ik weer een film over de Rode Khmer maken. Ik maak ook andere films, hoor, ik ben niet alleen die genocidefilmmaker! Het begint altijd met een artistiek bevredigend idee. Ook een documentaire moet altijd meer zijn dan een getuigenis. Als het gaat om een misdaad tegen de menselijkheid, dan is alleen een getuigenverklaring niet voldoende.'


De term 'plicht' vindt hij eigenlijk te zwaar, maar Panh voelt wel de noodzaak een stem te blijven geven aan de slachtoffers van de Rode Khmer. 'Het is essentieel in verschillende opzichten. Als een manier om de doden te rehabiliteren; velen werden als criminelen geëxecuteerd terwijl ze niets op hun geweten hadden. Maar ook uit solidariteit. Kijk, ik leef vandaag niet omdat ik intelligenter, sterker of vechtlustiger was dan degenen die dood zijn. Ik leef nog omdat degenen die dood zijn, me geholpen en beschermd hebben.'


'Misschien zijn mijn films ook een vorm van verzet: verzet tegen het uitwissen van de geschiedenis. Niet tegen het vergeten; dat is iets anders. Ik begrijp best dat mensen willen vergeten, al kan ik het zelf niet. Vergeten heeft ook goede kanten. Het verdwijnen, daar strijd ik tegen.' Natuurlijk, zegt Panh, zoekt hij ook naar antwoorden op de vraag hoe het allemaal heeft kunnen gebeuren. 'Maar ik geloof niet dat er definitieve antwoorden bestaan. Het aantal slachtoffers is zo enorm dat de waarheid geen zin heeft. Waar is de waarheid in de moord op miljoenen mensen? Waar moet je die beginnen te zoeken? Ik weet het niet. Het enige wat ik met cinema kan bereiken, is de vraag blijven oproepen. En de doden blijven verdedigen.'


The Missing Picture (Rithy Panh, 2013, 90 min.) is vanaf 22/11 drie keer te zien.

Verbannen, gevlucht, teruggekeerd

Rithy Panh (49) groeide op in de Cambodjaanse hoofdstad Phnom Penh. Na de machtsovername door de Rode Khmer in 1975 werd hij met zijn familie naar een werkkamp op het platteland gestuurd. Zijn ouders, broers en zussen stierven door uitputting en honger. Toen hij 15 was, wist hij te vluchten naar Thailand. Vandaaruit belandde hij in Parijs, waar hij een filmopleiding volgde. Later keerde hij terug naar Cambodja om er een centrum voor filmcultuur en -behoud op te richten. Panh maakte vijftien films, zowel fictie als documentaire, en won daarmee tientallen filmprijzen. The Missing Picture (L'image manquante) werd dit jaar op het filmfestival van Cannes bekroond met de Prix Un Certain Regard.


VERZET TEGEN HET WISSEN VAN DE GESCHIEDENIS

Als eregast van IDFA stelde Panh een top-10 samen met de beste documentaires van anderen. Hij licht zijn keuze toe in een masterclass op 22 november.


Daarnaast worden oudere films van Panh vertoond. Drie aanraders:


b S21, The Khmer Rouge Killing Machine (2003). S21 is de gevangenis in Phnom Penh waar 17 duizend 'vijanden van de revolutie' de dood vonden. Hun lijken werden afgevoerd naar de killing fields. Slechts zeven gevangenen overleefden; twee van hen vertellen in deze documentaire over hun ervaringen. Ook oud-bewakers doen hun verhaal.


b Duch, Master of the Forges of Hell (2011). Openhartig vertelt Kaing Guek Eav, alias Duch, hoe onder zijn leiding als gevangenisdirecteur tijdens het Rode Khmerregime duizenden mensen gemarteld en gedood werden.


b Paper Cannot Wrap Up Embers (2007). In het moderne Phnom Penh vertellen prostituees over hun leven. Ze zijn straatarm en hebben niets, alleen elkaar. Schrijnend, soms onverwacht poëtisch toont de film dat deze prostitutie gelijkstaat aan moderne slavernij.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden