Bedrijven geven geld terug bij gebrek aan ideeën en lef

Er is te veel kapitaal en er zijn te weinig ideeën. Ondernemingen keren hun welgevulde kassen daarom maar om boven de portemonnee van de aandeelhouders....

PETER DE WAARD

Van onze verslaggever

Peter de Waard

AMSTERDAM

Het kapitalistisch systeem is simpel. Aandeelhouders leveren kapitaal, werknemers leveren arbeid en ondernemers verzinnen een creatief idee om met die beide productiefactoren iets te doen.

Aan kapitaal is er tegenwoordig geen gebrek. De kassen van de ondernemingen zitten na vele winstgevende jaren overvol. Daarnaast heeft een fors aantal bedrijven belangrijke onderdelen verkocht, de zogenoemde niet-kernactiviteiten.

Zo verkocht Philips voor vijftien miljard gulden dochter PolyGram en stootte Unilever voor een nog iets hoger bedrag de chemiedivisie af. Hierdoor werden de kassen nog eens extra gespekt.

Ook aan de factor arbeid is wereldwijd gezien geen gebrek. De werkloosheid is bijna overal ongekend hoog.

Blijkbaar mankeert er wel iets aan de creativiteit van het management. Er is kapitaal en arbeid in overvloed, maar er zijn geen plannen meer om daarmee iets te doen.

Ondernemers durven niet te investeren. Evenmin kunnen zij bedrijven vinden om over te nemen. En ook durven zij het geld niet te steken in productontwikkeling, in onderzoek en ontwikkeling of in marketing. Ze zijn blijkbaar bang dat ze daarmee meer geld verspelen dan verdienen.

In de afgelopen jaren besluit een groeiend aantal ondernemingen om het teveel aan kapitaal terug te geven aan de aandeelhouders. Amerikaanse bedrijven hadden de primeur. Zij zijn eind jaren tachtig begonnen met de inkoop van aandelen of het uitkeren van een superdividend.

De laatste twee jaar hebben ook enkele Nederlandse ondernemingen hun toevlucht gezocht tot deze noodgreep. Ook zij zijn overtollig geld aan de aandeelhouders gaan uitkeren. Na KLM, DSM, Philips en KNP BT (tegenwoordig Buhrmann) maakte dinsdag Unilever een spectaculair plan bekend om liefst zestien miljard gulden terug te sluizen naar de aandeelhouders. Unilever heeft hiervoor een ingewikkelde constructie opgezet, waardoor de fiscus zoveel mogelijk buitenspel komt te staan.

De vakbonden hebben kritisch gereageerd op de plannen van Unilever. Dat is niet onbegrijpelijk. Het geld zou tenslotte ook kunnen worden bestemd voor investeringen. Maar in plaats daarvan is het wasmiddelen- en voedingsconcern al jaren bezig met saneren. Het hoogste doel van Unilever is bepaald niet het scheppen van zoveel mogelijk werkgelegenheid.

Ook de consumentenorganisaties zouden zich kritisch kunnen opstellen. De overvloed aan kapitaal bij het bedrijf doet vermoeden dat de verkoopprijzen van bepaalde Unilever-artikelen (bijvoorbeeld het Magnum-ijsje, de Iglo-diepvriesmaaltijd of de Ponds crème) te hoog zijn geweest. Unilever zou het geld ook aan de consumenten kunnen teruggegeven door bijvoorbeeld de prijs van de Magnum met een kwartje te verlagen.

Maar dat doet het concern niet. Shareholders value (aandeelhouderswaarde) is tegenwoordig het hoogste goed. Het terugkopen van aandelen of het uitkeren van een superdividend is beter voor de koers van het aandeel dan het investeren in een nieuwe fabriek of het verlagen van de verkoopprijzen.

Uit een onderzoek van ABN Amro blijkt dat vier van de tien grote Nederlandse bedrijven eigenlijk niet weten wat ze met het kapitaal (samen zestig miljard gulden) moeten gaan doen. Opvallend is dat deze bedrijven het relatief slecht doen op de beurs.

ABN Amro bracht eind januari vorig jaar een speciale warrant op de markt, waarmee beleggers het recht kregen om in de toekomst aandelen te kopen van bedrijven die te veel kapitaal zouden hebben en dat ook mogelijk zouden uitkeren.

Na ruim één jaar is de waarde van deze warrant met 10 procent gedaald. De AEX-index is in dezelfde periode met 20 procent gestegen. Bedrijven die wel durven te investeren of over te nemen (bijvoorbeeld Ahold, ABN Amro of Aegon, dat vorige week nog negentien miljard gulden betaalde voor een Amerikaanse verzekeraar), doen het beter dan bedrijven die niet weten wat ze met hun geld moeten doen. Expansie loont.

Unilever geeft jaarlijks 1,5 tot 2 procent van de omzet uit aan onderzoek en ontwikkeling. Nu het bedrijf zoveel geld heeft, zou het misschien zaak zijn om extra te investeren in bijvoorbeeld onderzoek naar een smakelijker rookworst of een calorie-arm ijsje. Het bedrijf zou daarmee op lange termijn zijn concurrentiepositie kunnen verbeteren.

Maar Nederlandse bedrijven denken tegenwoordig op korte termijn. Morris Tabaksblat wordt dit jaar president-commissaris van uitgever Reed Elsevier. Ook de aandelenkoers van dit bedrijf staat door gebrek aan ondernemerszin al enige tijd onder druk. De aandeelhouders hoeven niet te wanhopen. Tabaksblat is weliswaar geen creatief genie, maar inmiddels wel expert in fiscaalvriendelijke douceurtjes.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden