Bedreigd door klimaatverandering vechten wintersportdorpen tegen wegsmeltend wit goud (en hebben daar steeds meer energie voor nodig)

Geen toeristische sector wordt zo zwaar getroffen door de opwarming van de aarde als de ski-industrie. Het skiseizoen duurt korter, de sneeuwlaag wordt dunner. Sneeuwkanonnen en snowfarming zijn twee nieuwe technieken om iets van een piste te behouden. Maar dat levert weer een nieuw probleem op: een tekort aan water om sneeuw te maken. 

Beeld de Volkskrant

Opnieuw is het spannend in veel skidorpen van de Franse Haute-Savoie. Er valt geen sneeuw, maar ook geen regen. Het is zelfs zo droog, dat de burgemeester van het historische skioord La Clusaz eind november besluit om beslag te leggen op 120 duizend kubieke meter water. Dat is meer dan de helft van de watervoorraad in een bassin voor het maken van kunstsneeuw. Alleen zo kan hij zijn bevolking de levering van drinkwater garanderen.

Het is de vraag of de burgemeester de kraan nog zal opendraaien voor de gulzige sneeuwkanonnen in de buurt. Skiërs zullen mogelijk niet alleen verstoken blijven van natuurlijke sneeuw, maar ook van kunstsneeuw. Want water is een eerste vereiste voor de mens die zelf een skipiste wil besneeuwen. Véél water. Met 1 kubieke meter water maak je 2 kubieke meter sneeuw. Met 2,5 miljoen liter leg je een sneeuwlaag van 50 centimeter op een strookje berg van 500 bij 20 meter. Ter vergelijking: dat is evenveel als het jaarlijkse waterverbruik van dertien gezinnen van vier personen.

La Clusaz behoort tot de plekken die zwaar worden getroffen door de klimaatverandering, een ontwikkeling die de hele wintersportsector in zijn greep heeft. Uiteindelijk gaat het in de Haute-Savoie toch nog regenen en kunnen de sneeuwkanonnen alsnog de waternevel uitwerpen die door bevriezing verandert in sneeuwkristallen. Tijdens de kerstdagen kunnen de skiërs zich zelfs nog verheugen op een dun laagje natuurlijke sneeuw. Zo blijft het schrikbeeld van veel wintersporters op het nippertje achterwege; witte banen kunstsneeuw in een verder groen landschap.

Inmiddels is in de Franse en Zwitserse Alpen veel natuursneeuw gevallen. Op sommige plekken zelfs gevaarlijk veel, met verkeersproblemen en lawines tot gevolg. Maar daarmee zijn de zorgen niet verdwenen, zegt onderzoeker Pirmin Ebner van WSL, een vooraanstaand Zwitsers instituut voor sneeuwonderzoek. Veel skidorpen kampen met een oplopend tekort aan natuurlijke sneeuw en vervolgens aan water voor de productie van ‘cultuursneeuw’. En is er genoeg water, dan is het nog de vraag of de temperatuur zal dalen tot onder het vriespunt; ook al een voorwaarde voor machinaal opgewekte winterse neerslag.

Geen toeristische sector wordt zo zwaar getroffen door de opwarming van de aarde als de ski-industrie. Het sneeuwen begint op veel plaatsen later in het seizoen, de sneeuwlaag is dunner en houdt in het voorjaar minder lang stand, stelde eerdergenoemd instituut WSL al vast. De gemiddelde sneeuwdiepte is sinds 1951 in heel Europa met 12 procent per decennium gedaald, met een versnelling vanaf de jaren tachtig, aldus Wageningen Universiteit. Météo France voorspelt dat aan het eind van deze eeuw de sneeuw in de Franse Alpen op een hoogte van 1.500 meter met de helft zal zijn geslonken of zelfs bijna helemaal verdwenen, afhankelijk van het succes van de menselijke maatregelen om klimaatverandering tegen te gaan.

Om te overleven – althans voorlopig – wordt in steeds meer skigebieden de infrastructuur van de wintersportindustrie verder uitgebreid. Eerst was er, vanaf de jaren zestig, de sterke groei van het aantal skiliften. Het skiën was niet langer een tijdverdrijf voor slechts de elite. Ook met de middenklasse ging het bergopwaarts. In de jaren zeventig kwam de tweede bouwslag op gang. De wintersportoorden ontdekten dat zij met (technisch steeds betere) sneeuwkanonnen niet alleen een kaal stukje piste konden voorzien van een vers laagje sneeuw. Het was ook een manier om hun seizoen eerder te laten beginnen en langer te laten duren.

Inmiddels kan vrijwel geen skigebied in Europa nog zonder machinesneeuw. Marktleider TechnoAlpin heeft de productie van zijn bekende gele sneeuwkanonnen in tien jaar meer dan verdubbeld, tot meer dan 4.500 in 2015. Daaraan voegde het Tirools-Italiaanse bedrijf in dezelfde periode nog een vergelijkbaar aantal ‘sneeuwlansen’ toe. Uit die lange stokken langs de pistes spuit (ondergronds aangevoerde) water en perslucht, die in de vrieslucht verandert in sneeuw

Voor steeds meer kunstsneeuw is steeds meer water nodig, dus zijn bouwbedrijven opnieuw druk in de weer. In hoog tempo worden in de nabijheid van de skipistes waterbassins aangelegd. Die moeten al die nieuwe sneeuwkanonnen voorzien van een gegarandeerde voorraad water. Skiërs zullen de kunstmatige meren in de winter niet snel herkennen, onder hun deken van ijs en sneeuw. Maar in de zomer zijn het wel opvallende verschijningen. Het is maar een van de redenen dat ze niet geliefd zijn bij ecologen, die de skibedrijven opnieuw zien ingrijpen in het natuurlandschap. In het Franse Le Grand Bornand en het Italiaanse bergmassief Monte Rosa zijn de bassins afgezet met een grote grijze rand. In het Zwitserse Les Crosets is een bassin op een natuurlijker manier in het landschap verwerkt, inclusief een extra meertje als ‘ecologische compensatie’.

De afhankelijkheid van sneeuwmachines is maar een van de problemen van de skidorpen. Het aantal skiërs neemt wereldwijd nog licht toe, meldt het 2018 International Report on Snow & Mountain Tourism. Dat is echter vooral te danken aan beginnende skiërs in met name China. In Europa is juist sprake van vergrijzing onder de wintersporters. Het aantal skiërs groeit niet meer. De lokroep van andere vakantieoorden doet zich gelden. Frankrijk, met meer dan driehonderd skigebieden een van de grootste skilanden ter wereld, trok twee seizoenen geleden ‘slechts’ 51 miljoen skitoeristen. Dat was voor het vierde seizoen op rij minder dan het jaar ervoor.

De angst voor het wegsmelten van het witte goud is groot in de bergdorpen. Het sneeuwtoerisme is vaak de belangrijkste inkomstenbron. Regent het afzeggingen voor een sneeuwloze kerst, dan kan dat een heel seizoen verliesgevend maken. Tegelijkertijd dwingt de concurrentie met andere skigebieden tot enorme investeringen in sneeuwproductie en betere voorzieningen, zoals luxe stoeltjes- of cabineliften. Soms moeten die liften de skiërs ook nog eens naar hogere, moeilijker bereikbare gebieden brengen, waar de sneeuw nog wel ruim aanwezig is.

Die miljoeneninvesteringen kunnen alleen worden terugverdiend als het skiseizoen op lengte kan worden gehouden, van december tot en met maart. Enerzijds vergt dat steeds meer sneeuw uit mensenhanden, met het bijbehorende energiegebruik. Anderzijds vraagt dat om het aantrekken van nieuwe toeristen. Zo wordt geprobeerd om Chinezen te verleiden tot een vliegvakantie richting de Europese piste. Het tekent de moeilijke positie van de ski-industrie. Bedreigd door klimaatverandering, maar voor het overleven afhankelijk van steeds meer energieverbruik.

Het sneeuwmanagement, een steeds technischer discipline, wordt wel steeds duurzamer, zegt de Zwitserse onderzoeker Ebner. ‘Het water in de bassins voor kunstsneeuw is vaak smeltwater. Dat is beter dan bijvoorbeeld grondwater. Er wordt gewerkt aan energiezuiniger sneeuwkanonnen. En vooral naar betere afstemming van de sneeuwproductie op het weer. Maar het blijft moeilijk. Uiteindelijk moeten we om te skiën steeds hoger de berg op.’

DRIE KEER SNEEUWMANAGEMENT – ZO OVERLEVEN SKIGEBIEDEN

Sneeuw maken

Spreek sneeuwmakers niet van kunstsneeuw, want een sneeuwvlok is een sneeuwvlok, of hij nu afkomstig is uit een wolk of een sneeuwkanon. Liever hebben zij het over technische sneeuw of cultuursneeuw. In vrijwel alle skigebieden wordt het tekort aan natuurlijke sneeuw aangevuld met het product uit sneeuwkanonnen. Die stoten met grote ventilatoren enorme wolken waternevel uit, die bevriezen in de koude buitenlucht en als sneeuwvlokken op de grond valt.

De kunstvlok is doorgaans iets compacter dan een natuurvlok, die met zijn langere valtijd groter kan worden en een grilliger vorm kan aannemen. De kunstvlok levert de skiër minder weerstand op, wat vooral bij beginners kan leiden tot een onbedoeld snelle afdaling. De compacte kunstvlok blijft wel langer liggen dan de natuurlijke variant.

Sneeuwonderhoud

Als de après-ski begint, floepen de rupsvoertuigen voor het onderhoud van de pisten hun lichten aan. De Pistenbully c.q. snow groomer c.q. dameuse egaliseert de skibaan door de sneeuw plat te drukken of juist los te frezen. Vervolgens trekt hij met een kam lange ribbels door de sneeuw; een oppervlak dat veel skiërs doet haasten om als eerste op de baan te staan.

De bullies werken steeds preciezer. Met behulp van GPS kan de sneeuwdikte worden gemeten. Dunnere lagen worden aangevuld. Op steile pistes, waar niet alleen de sneeuw maar ook het onderhoudsvoertuig makkelijk naar beneden glijdt, wordt de Pistenbully met een kabel bevestigd aan een hoger gelegen ankerpunt met lier. Zo kan hij de sneeuw weer naar boven schuiven.

Sneeuwopslag

In steeds meer skioorden wordt geëxperimenteerd met snow farming. Aan het eind van het seizoen wordt sneeuw opgeslagen onder een isolerende laag van bijvoorbeeld houtsnippers. Het kan ook gaan om kunstsneeuw die is gemaakt op een moment dat er veel regen- of smeltwater voorhanden is. In de zomermaanden smelt ongeveer eenderde van de witte voorraad. Met het restant kan al vroeg in het seizoen een eerste laag op een piste of langlaufloipe worden aangebracht. Dat koelt de bodem alvast af en bovendien blijft sneeuw op sneeuw makkelijker liggen. De sneeuwvoorraad is ook handig voor het opvullen van gaten in de piste of het afdekken van oneffenheden, bijvoorbeeld tussen stenen. Nadeel: de methode levert relatief kleine hoeveelheden sneeuw op.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden