Bedgeheimen

Televisiemaker Pieter Kramer posteerde zich op de bedrand om portretten te maken van stellen. In de programmaserie Slaapkamers zien we het resultaat. 'Waarom komen mensen altijd naar míj?'

De vriend van regisseur Pieter Kramer (61) kon een tijdlang bepaalde kleuren niet verdragen. 'En sommige producten wil hij bij mij thuis niet eten omdat hij denkt dat ze giftig zijn.' Hij is 'behoorlijk autistisch', zegt Kramer, al is er nooit een officiële diagnose gesteld. Ze wonen niet in hetzelfde huis en hoewel ze al twintig jaar samen zijn, hebben zijn meeste andere vrienden hem nog nooit gezien. 'Laatst zei iemand nog dat-ie dacht ik een imaginaire verkering had.'

Voor de vijfdelige documentairereeks Slaapkamers, die de VPRO vanaf maandag uitzendt, sprak Kramer 24 uiteenlopende stellen over de kwaliteit van hun relatie. Het concept is simpel: zij zitten in bed, Kramer zit aan het voeteneind. En dan gewoon praten. Over de eerste ontmoeting. Over niet zonder elkaar kunnen. Monogamie. Seks om zes uur 's morgens. Soms zoomt de camera in op een foto, een snuisterij op het nachtkastje of een chihuahua.

Als televisieregisseur verwierf hij bekendheid met programma's waarin Arjan Ederveen en Tosca Niterink de hoofdrollen vervulden: Theo en Thea en Kreatief met Kurk. Hij regisseerde speelfilms zoals Theo & Thea en de ontmaskering van het tenenkaasimperium en Ja zuster, nee zuster. Voor het tv-drama 30 Minuten kregen hij en Ederveen een Zilveren Nipkowschijf. In 2000 won Kramer een Gouden Kalf voor de serie Hertenkamp. Nu en dan regisseert hij theaterproducties voor het Ro Theater.

Het mooist vindt Kramer research doen voor portretseries als Slaapkamers. Of zoals hij het zelf zegt: 'Hier zou ik eindeloos mee door kunnen gaan.' Eerder maakte hij voor de VPRO een gelijksoortige reeks, Interieurs. Het idee was net zo eenvoudig: zet twee mensen op de bank en laat ze praten over hun smaak en inrichting. Kramer: 'Het grappige was dat het tussen de regels door ook iets zei over hun relatie.'

Met Slaapkamers gaf hij zichzelf een excuus om zijn geroemde oog voor detail opnieuw op Hollandse binnenkamers te richten. Kramer: 'Vroeger had iedereen houten ganzen in de vensterbank. Nu staat er op elk nachtkastje een boeddha. Volkse Tilburgers en yogadames, allemaal hebben ze er een. Boeddha's, boeddha's, boeddha's.'

Wat wilde je van de koppels weten?

'Dingen als wanneer en hoe ze elkaar hebben leren kennen, of ze een crisis hebben gehad en wanneer dan, waarom ze hebben besloten om door te gaan. Wat ze van hun individualiteit hebben opgegeven en of dat moeite heeft gekost. Of ze nog alleen kunnen zijn. Alles in de hoop dat ze dingen zeggen die kwetsbaar zijn. Ik vertel in zo'n gesprek ook over mezelf. Niet als strategie, maar het helpt wel om mensen losser te maken. Er is niet iets specifieks dat ik aan de weet moet komen. Ik wil er gewoon voor zorgen dat ze op hun gemak zijn en vrijuit durven praten.'

Merkte je een verschil tussen mensen in bed filmen of op de bank?

'Als ze zich in bed willen laten filmen ben je al op de helft, qua kwetsbaarheid. Veel stellen zijn in het voorstadium afgevallen. 'Mag het ook op de bank?', vroegen ze dan. Dat mocht niet. Vooral voor koppels uit andere culturen betekent de woonkamer of de slaapkamer een wereld van verschil. Ik wilde liever te veel dan te weinig multiculti in de serie, maar vooral voor Marokkanen en Turken bleek het uiteindelijk not done om een vreemde in de slaapkamer te laten. Het is het privédomein van vader en moeder, zelfs hun eigen kinderen komen er niet.'

Het interview aan de keukentafel begon met een anekdote die Kramer graag kwijt wilde. Vanochtend zat hij hier met een huisschilder die de kozijnen van zijn Amsterdamse bovenwoning kwam lakken, een Brit die na een uur zin kreeg in koffie. Kramer maakte espresso en vroeg hem aan de keukentafel hoe hij in Nederland verzeild was geraakt.

'Ik was net wakker', vertelt hij. 'Als je net uit bed bent, kun je zo lekker geconcentreerd luisteren. Ken je dat? Vooral als ik 's ochtends radio aan heb staan, merk ik het. Dan dringt elk bericht wat ik hoor zó goed door.'

De Engelsman gooide zijn hele levensverhaal eruit. Kramer: 'Een vrij heftig verhaal. Hij wilde nog een espresso, nog een sigaretje. Het was voor hem ook bijzonder, voelde ik daardoor. Anders was-ie wel eerder gaan werken. Na het gesprek vroeg ik me af: waarom heb ik dit altijd? Waarom heb ik altijd dat als ik in een café zit kleine kinderen naar me kijken, naar me toe komen en niet meer bij me weggaan? Waarom komen zwervers altijd naar míj om iets te vertellen? Ik weet het niet, maar ik vind het leuk.'

'Nee. Ik weet wel dat het alleen gebeurt als ik geen haast heb. Soms denk ik dat het iets metafysisch is. Misschien voelen die mensen dat ik het leuk vind om met ze te kletsen. Ik kan me goed inleven.'

Je psychiater zei ooit dat jouw empathie grenst aan vereenzelviging, las ik in Vrij Nederland.

'Dat heb ik als ik labiel ben. Toen ik nog in Amsterdam op De Wallen woonde en 's ochtends naar de bakker ging, lagen er soms mensen op straat. Ik vroeg me altijd meer af dan ik me zou hoeven afvragen als ik gewoon naar de bakker ga. Ik zag zo'n dakloze en dacht: hoe zou zijn nacht zijn geweest, was het koud, hoe gaat de rest van zijn dag eruitzien?'

Gedachteloos naar mensen of dingen kijken lukt Kramer niet zo goed. Eigenlijk zou hij degene die aan het woord is steeds onzichtbaar willen maken, zodat kijkers aandacht hebben voor het gezicht van de ander, zegt hij over Slaapkamers. 'Dat doe ik ook tijdens de gesprekken. Observeren wat er op die gezichten gebeurt, is het leukste wat er is. Volgens mij denken mensen onbewust dat ze niet in beeld zijn als de ander aan het woord is. Een man die geeuwt als zijn vrouw heel fel aan het woord is, die aanblik vind ik meesterlijk. Ik ben bang dat de meesten het niet zullen zien, omdat zij de aandacht trekt.'

Na een dag in andermans slaapkamer had hij vaak 'helemaal niet het goede gevoel' over de beelden die hij had gedraaid. 'Soms dacht ik de hele tijd 'kassa' en bleek het in de montageruimte helemaal niets met me te doen. Toch oppervlakkig, niet kwetsbaar. Achteraf zijn juist de stotterige opnamen goed.'

Of de ongemakkelijke. 'Ik heb een soort liveruzie bijgewoond. De vrouw vroeg aan de man: 'Wat is er leuk aan mij?' Vervolgens kwam hij vijf minuten lang op niks, hij klapte helemaal dicht. En zij blééf maar doorvragen, steeds bozer: 'Zeg het dan? Zeg het dan?' Later in het gesprek komt naar voren dat hij autistisch is en dat zij zielsveel van hem houdt. Het was heel herkenbaar voor mij, vanwege mijn vriend. Wacht, je moet het eigenlijk even zien.'

Kramer staat op om zijn laptop te pakken en laat het fragment zien. Gekscherend: 'Wat praten vrouwen veel hè. En wat zijn sommige mannen toch slappe happen.' Wanneer het gesprek even later op zijn eigen liefdesbetrekkingen komt, vouwt hij een tikje ongemakkelijk zijn handen achter het hoofd.

Met wat voor beeld van liefde ben jij opgegroeid?

'Met je eigen gang gaan. Mijn ouders hielden veel van elkaar, maar ze trokken niet veel met elkaar op. Ze vonden het bijvoorbeeld vreselijk om als stel bij een ander stel te gaan eten. Dat lijkt mij ook zó'n erge situatie. Ik krijg het Spaans benauwd van een tafel voor vier, van dat burgerlijke.'

'Ik voel me ongemakkelijk bij burgerlijkheid. Ik heb altijd contactgestoorde vriendjes gehad. Ik vind het fijn om apart te wonen en dingen in mijn eentje te doen. En mijn huidige vriend vindt dat ook. Ik merk weleens dat mensen het zielig voor mij vinden dat ik tijdens etentjes altijd in m'n eentje tegenover twee mensen zit. Maar dat is het helemaal niet. Juist niet. Vooral de vanzelfsprekendheid staat me tegen, de vanzelfsprekendheid van het met zijn tweeën naar etentjes gaan en met zijn tweeën thuiskomen.'

Is je ideaalbeeld van de liefde veranderd toen je erachter kwam dat je op mannen viel?

'Het feit dat ik geen kinderen zal hebben, is een enorme klap geweest. Kinderen maken iedere relatie anders, ze verbinden meer dan een trouwerij of wat dan ook. Ik mis het samen opvoeden en zien wat er van jou en de ander in een kind zit. Er is me weleens gevraagd of ik spermadonor wilde zijn, maar dat zou het gemis niet wegnemen. Het gaat mij juist om samen een opvoeding volbrengen, gek genoeg vooral om de moeilijke delen ervan. Het meest benieuwd ben ik naar de pubertijd. Ik kan jaloers zijn op mensen die problemen hebben met hun kinderen. Ik zou ze helemaal willen begrijpen.'

Want burgerlijkheid is stom?

'Die is heel grillig. Dat is nu eenmaal zo met een autist. Tot nu toe is mijn conclusie steeds dat ik hem niet alleen wil laten. Het uitmaken, dat kan ik niet over mijn hart verkrijgen. De laatste jaren gaat het beter. Ik ben ervoor naar een therapeut geweest. Die zei een keer: 'Jij hebt altijd geprobeerd te accepteren wat hij dééd, maar je moet zijn karakter accepteren.' Dat lijkt een miniem verschil, maar het is precies waar het om gaat. Begrijp me niet verkeerd: het is niet zo dat ik uit menslievendheid bij hem ben. Ik ben mateloos gefascineerd door hem.'

Alle plekken die Kramers vriend bezoekt, bekijkt hij van tevoren op Google Streetview. Kramer vertelt over de begrafenis van zijn schoonvader. 'Hij wilde er met de trein naartoe, hoewel hij eigenlijk doodsbang is voor reizen met het openbaar vervoer en vreest dat hij dan gaat transpireren. Drie dagen van tevoren had hij al een treinkaartje gekocht en in Streetview een bosje uitgezocht waarachter hij een droog pak kon aantrekken. Fascinerend toch?'

Wat delen jij en je vriend nog meer, behalve goed alleen kunnen zijn?

'De dingen die we mooi vinden aan schilderijen, musea, knutselen, sinterklaassurprises maken, koken, gezellig het huis opruimen, lachen. Als we afscheid nemen, weet ik niet of we elkaar morgen weer zien of pas over twee weken, maar we zijn al zo lang bij elkaar dat ik weet dat er wel weer een keer komt. Ik vind hem ontroerend.'

Broze types trekken hem nu eenmaal aan, zegt Kramer aan het einde van het gesprek. Net als mensen die niet makkelijk praten. 'Op de toneelschool leer je tegenwoordig hoe je jezelf moet presenteren. Daar ben ik allergisch voor. Soms sta ik in de schouwburg en heeft een klas een voorstelling bijgewoond die ik heb geregisseerd. Na afloop komt die hele klas naar me toe: 'Dag, ik ben die en die.' Er staat er altijd eentje bij die er niet aan meedoet. Dat is altijd de leukste. Die zie ik onmiddellijk.'

Slaapkamers (VPRO), vanaf maandag, Nederland 2, 23.00 uur.

CV PIETER KRAMER

1952 Geboren in Utrecht

1969 Opleiding Academie voor Expressie, Utrecht

1973 Regieopleiding Theaterschool Amsterdam

1985-2001 Theo en Thea; Kreatief met Kurk; 30 Minuten; Hertenkamp (VPRO)

2002 Verfilming Ja zuster, nee zuster

2004 Ellis in Glamourland; Interieurs (VPRO)

2004-heden Regisseur bij RO Theater

2010 Verfilming Lang en Gelukkig

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden