Beatrix Episode 81: the queen (2006) Volgens verhoeven PAUL VERHOEVEN EN ROB VAN SCHEERS

De Britse vorstin Elizabeth II wordt in The Queen zo koud en kil afgeschilderd, dat je de indruk krijgt dat ze het hert dat is afgeschoten tijdens de jacht nog een tikkeltje zieliger vindt dan de overleden Diana. Nee, dan liever ons koningshuis. Juliana liet Paul Verhoeven destijds weten zeer te spreken te zijn over Soldaat van Oranje.

The Queen (2006)


Genre: drama


Regie: Stephen Frears


Met: Helen Mirren, James Cromwell, Alex Jennings, Michael Sheen, Mark Bazely e.v.a.


103 min / kleur


Oscar voor beste vrouwelijke hoofdrol


'Drie maanden nadat Tony Blair in 1997 als Prime Minister is aangetreden, komt ex-prinses Diana Spencer op 31 augustus om bij een autocrash in Parijs. In The Queen zien we de nasleep van deze gebeurtenis. We verkeren een week achter de schermen bij de Britse koninklijke familie. Regisseur Stephen Frears en scenarist Peter Morgan doen dat deels door interpretatie van de feiten en deels door fantasie. Met het strooien van archiefbeelden door het verhaal heen, met name die van Diana, wordt de suggestie verstevigd dat het hier om een realistische reconstructie gaat. Maar het blijft natuurlijk een artist impression. Je kunt het niet onder de 'historische werkelijkheid' rangschikken.


Diana's dood wordt vanuit drie partijen bezien. Allereerst is daar het hof van Elizabeth II. De hovelingen blijken behoorlijk buiten de werkelijkheid te staan. Tony Blair is de ambitieuze, nieuwe premier. Hij wordt omringd door raadgevers die het koninklijk huis maar een archaïsch instituut vinden, zijn vrouw Cherie voorop. En dan is er nog de machtige 'stem des volks', verwoord door de massamedia, de katalysator binnen dit krachtenveld. Deze drie partijen houden elkaar in een dodelijke omstrengeling, de kwestie Diana zal het Britse koningshuis langs de rand van de afgrond doen scheren.


Formeel heeft de koninklijke familie misschien wel gelijk als ze stelt dat het overlijden van Diana een privézaak is voor haar eigen Spencer-familie, maar erg warm en medemenselijk is het niet. Diana mag dan een jaar tevoren van prins Charles gescheiden zijn, ze blijft de moeder van de prinsjes William en Harry. Wat volgt is een bijna oeverloos gehakketak. Blair moet drie keer bellen naar het buitenverblijf van de koninklijke familie in Balmoral Castle voordat hij Elizabeth II aan de lijn krijgt. Hij legt haar uit dat de monarchie in crisis verkeert en dat niet reageren geen optie is. Zijn advies: hang de vlag halfstok op het paleis, kom direct terug naar Londen en bezoek de begrafenis van Diana in de Westminster Abbey. En hou vooral een toespraak tot het Britse volk op televisie.


Binnen het koningshuis worden Blairs suggesties weggehoond, afgedaan als ridicuul, volledig tegen het protocol in. Met name prins Philip stoort zich enorm aan het betweterige toontje van Blair. Hij concludeert fijntjes dat 'een dode Diana ons nog meer problemen bezorgt dan de levende'. En Elizabeth II had Blair al eerder laten voelen niet erg onder de indruk van hem te zijn: 'U bent mijn tiende premier, de eerste was Winston Churchill.' Ondertussen durft prins Charles zijn moeder nauwelijks tegen te spreken en blinkt de koningin-moeder vooral uit in wartaal. Maar de publieke opinie is machtig. Met gevoel voor drama had Blair al gesproken over Diana als The people's princess en dat slaat aan. De Britten leggen een zee aan bloemen neer voor Diana bij Buckingham Palace en uiteindelijk ziet ook Elizabeth II in dat de situatie onhoudbaar wordt. De koninklijke familie keert terug naar Londen en volgt ook de verdere adviezen van Blair op. Monarchie gered en gedurende het hele proces hebben Blair en Elzabeth II een zekere sympathie voor elkaar opgevat. Hij overigens meer voor haar, dan zij voor hem.


Dat is in het kort het verhaal van The Queen, losjes gebaseerd op ware gebeurtenissen. Helen Mirren is vorstelijk als Elizabeth II en de rest van de cast is van even hoog niveau. Een paar aspecten van deze film springen eruit. Hoe de Britse pers de koninklijke familie kan maken en breken, bijvoorbeeld. Indachtig Blairs slogan The people's princess wordt Diana door het verzamelde journaille op een voetstuk gehesen, ze maken ongeveer een Jezusmetafoor van haar, ze krijgt een goddelijke status. Een vrouw die op het verkeerde moment onder duistere omstandigheden is omgekomen, veroorzaakt door paparazzi die haar continu hebben opgejaagd, maar toch ook door de harteloze koninklijke familie. En dat, terwijl Diana het nog wel zo goed met de mensheid voor had, zoals ze zich inzette tegen landmijnen, als ambassadeur voor het Amerikaanse Rode Kruis. Diana is Jezus geworden, niemand wil nog een kwaad woord over haar horen.


Feit blijft dat het voortschrijdend inzicht van Elizabeth II is afgedwongen, haar knieval is niet werkelijk ingegeven door een innerlijke omslag. Ook al bedient de film zich van de metafoor dat ze zo veel droefenis kent over een prachtig hert dat tijdens een jachtpartij op haar landgoed wordt afgeschoten. En dat ze zichzelf herkent in dit opgejaagde wild, en vooruit, ook in Diana. De telescoopvizieren van de jagers zijn de telelenzen van de fotografen, maar dat is toch vooral de dichterlijke vrijheid van de scenarist. Het is gewoon Blair die sommeert: je doet wat ik zeg en anders ben je je baantje kwijt, en je hele familie erbij, want dan is het afgelopen met de monarchie. Aan het slot verzucht de koningin dan ook dat ze nooit meer volledig zal herstellen van that week, en impliciet beschuldigt ze Blair ervan de hele situatie voor eigen gewin te hebben aangewend. Maar: pas op! - zo houdt ze hem voor. De publieke opinie is een ongeleid projectiel. Je kunt als bij toverslag uit de gratie raken. En de ironie van dit alles is natuurlijk dat binnen een jaar na verschijnen van deze film Blair er zelf uit lag, en werd opgevolgd door Gordon Brown.


Een tweede opvallend aspect van deze film is uiteraard het 'achter de schermen'-gevoel, daar waar de tv-camera's nooit komen. Er wordt wat licht entertainment ingevoerd om te laten zien dat de koningin ook maar een doodnormaal mens is. 'Zeg, schuif eens op, Cabbage', zegt prins Philip tegen haar in bed, en nu weten we ook gelijk haar koosnaampje: cabbage staat voor kooltje, kropje. Dat is leuk gedaan, maar echt verbazen kan het ons natuurlijk niet. Ik bedoel: toen ik koningin Juliana bij een bezoek aan Soestdijk zag komen aanlopen met net zo'n grote, gekke handtas als die van mijn moeder, wist ik direct dat ook Juliana een alledaagse vrouw was. Rob Houwer en ik waren er uitgenodigd om een puntgave, haarscherpe, nieuwe kopie van onze speelfilm Soldaat van Oranje af te leveren en ter verhoging van de feestvreugde werden we getrakteerd op een koekje en een kopje thee. Ik weet niet of de film ooit daadwerkelijk is vertoond op Soestdijk, maar zeker is dat het koninklijk paar met aanhang de première in Tuschinski bezocht op 22 september 1977.


Nogal een toestand, herinner ik mij. Juliana, Bernhard, Beatrix en nog drie leden namen plaats in de loge en Rob Houwer zat naast de koningin. Ikzelf bleef aan de zijkant om in te kunnen grijpen als het geluid te hard zou staan. Wat ook zo was, want de belabberde akoestiek van Tuschinski blijft door de hoogte van de zaal, zeker voor Nederlands gesproken films, een terugkerend probleem. Rob Houwer wist natuurlijk ook wel dat er wat bloot in de film zit, en een Nederlandse generaal over Wilhelmina spreekt als 'die vrouw met dat Jezuscomplex'. En: 'Échte democratie is er in Nederland nooit geweest.' Op zulke kritieke momenten boog Rob zich naar de koningin en begon met haar te smoezen, om haar vooral maar af te leiden.


Dat werkte zoals het was bedoeld, want na de voorstelling waren Juliana en Bernhard uitermate opgetogen. Vooral Juliana onderhield zich uitvoerig met Andrea Domburg, die de rol van Wilhelmina speelde. De koningin was zeer te spreken over de wijze waarop Andrea haar moeder had verbeeld. En dat had Juliana goed gezien, mag ik toch wel zeggen: het was werkelijk een majestueuze acteerprestatie van Andrea Domburg. Te vergelijken met het niveau van Helen Mirren in The Queen, maar dan een stukje warmer en met een ondeugende flonkering in de ogen. Na de receptie, we mochten allemaal een handje komen geven, verliet het koninklijk huis de zaal. Door een uitgekiend toeval stonden ze net op de trappen van Tuschinski, toen mijn ouders daar ook naar buiten kwamen. Mijn vader had eerder geweigerd om naar de première van Turks fruit te komen, omdat Rutger Hauer daarin zo'n typische Wolkerszin uitspreekt: 'Ik neuk beter dan God!', maar nu was hij er ook bij. Juliana richtte zicht tot mijn ouders en sprak: 'Zo, dan gaan we maar weer eens op huis aan.' Mijn moeder antwoordde: 'Ja, zeker, wij ook.' Lief, hè?


Op zich was het bijzonder dat de Oranjes er waren, want zo veel koninklijke premières had je in Nederland niet. Rob Houwer had alles op alles gezet om van Soldaat 'de grote nationale speelfilm' te maken en prins Bernhard verzocht om als beschermheer op te treden. Die deed dat graag, maar een maand voordat de opnamen zouden beginnen, raakte hij verstrikt in het Lockheedschandaal. Schielijk trokken enkele sponsors zich terug en ik herinner mij hoe een van onze medewerkers het zaaltje onder Tuschinski kwam binnenstormen. Wij waren daar aan het casten en proefopnamen aan het maken, toen hij uitriep: 'Luister naar de radio! Luister naar de radio!' Daar viel de regeringsverklaring te horen die premier Den Uyl in de Tweede Kamer over de Lockheedaffaire en de rol van Bernhard daarin aan het afleggen was. Even later zaten we er verslagen bij. We dachten allemaal: dit is het einde van Soldaat, ons project is beschadigd, nog voordat een meter film is geschoten. Dat viel uiteindelijk mee, maar de stemming in het land over de Oranjes was dermate omgeslagen dat onze film in de kritieken tóch door het Lockheedschandaal beschadigd was.


Plotseling stonden we oog in oog met de veranderende tijdsgeest. Het is precies zoals in The Queen wordt gezegd: de publieke opinie kan zomaar kantelen. In het geval van Blair gebeurde dat toch vooral door de leugens waarmee hij het Britse publiek de oorlog in Irak heeft verkocht - daarom is hij na zijn premierschap direct katholiek geworden. Biechten hè? Wij hadden Bernhard, maar ik heb zo'n omslag al eens eerder meegemaakt. Toen Beatrix op 10 maart 1966 in Amsterdam trouwde met Claus von Amsberg, zat ik als dienstplichtige bij de marinefilmdienst. We hadden de opdracht gekregen een verslag te maken over het aandeel van de militairen - te land (Amsterdam), ter zee (het IJ), maar niet in de lucht - tijdens deze feestelijke dag. Voor mijn ogen braken daar de jaren zestig uit, met provo, en alles. En ik stond aan de andere kant van de lijn, in mijn uniform. De rookbom die naar de koninklijke stoet werd gegooid ter hoogte van de Raadhuisstraat, hadden we niet op film. Maar die moest er wel in, vond ik, dus dat fragmentje hebben we later van de omroep gekocht.


Wat bovenal duidelijk wordt uit The Queen is dat je zelf toch niet graag met deze mensen zou willen ruilen. Hoe afgeschermd ook, je woont in een glazen huis, iedere faux pas zal breed worden uitgemeten. Nu is dat in Hollywood ook wel zo, bij ontstentenis van een koninklijk huis in de Verenigde Staten. Daar zijn politici als Obama en Clinton royalty, en meer nog de Angelina Jolie's van deze wereld. Ook in Nederland speelt dat, die overdadige publiciteit rond het koninklijk huis. Dat is iets van de laatste jaren, vroeger werd je juist geacht om dat vooral niet te doen.


Ik ben precies even oud als Beatrix, we hebben samen in Leiden gestudeerd. Zij onder meer Nederlands recht, ik wis- en natuurkunde. Twee leden van de jaarclub van Beatrix woonden in het studentenhuis aan de Langebrug 69, een ruimte die ik deelde met mijn studievriend Robert Haverschmidt. Beatrix kwam wel bij die meisjes op bezoek, maar wij gingen ons niet aan haar vergapen: we zagen haar niet als prinses, maar als studente. Ik geloof dat ze heel gemakkelijk door die tijd is heengegaan. Er was niet een groot veiligheidsprotocol aan verbonden, als ze daar zin in had, trok ze er zelf op uit. Onze achteloze houding heette in Leidse corpstaal: politesse - fatsoen, welgemanierdheid, galanterie.


In 1959 kreeg ik de opdracht om voor het lustrum van de Leidse Studentenvereniging Minerva een speelfilmpje te maken. Dat werd mijn allereerste: Eén hagedis teveel. Bij de première op 15 juni 1960 was ook Beatrix in het Leidse Luxortheater aanwezig. Het verhaal dat we vermengd hadden met een vleugje Vertigo van Hitchcock gaat over een - voor het publiek - verborgen persoonsverwisseling van twee vrouwen. Maar 'onze' prinses had het meteen door: 'Dat is een ánder meisje!' Het duurde even voordat de rest van de zaal ook zover was.


Koningin Beatrix heeft haar werk goed gedaan, ondanks veel tegenslag in persoonlijke kring. Ik ben republikein noch uitgesproken monarchist, maar ik begrijp het belang van een koninklijk huis voor zo'n klein land als Nederland. Een bindend element, en representatief in het buitenland. Het kost wel een paar centen, maar toch weer minder dan de aanschaf van nieuwe straaljagers. Ik hoop dat ze na haar abdicatie op de achtergrond nog een oogje in 't zeil houdt.


Om bij ons thema te blijven: ook Beatrix zie ik als mens, niet als een ge-Jezus-ficeerde Diana. Er zijn natuurlijk parallellen tussen onze koningin en Elizabeth II, maar geef mij dan maar Beatrix. Zo kil en koud als Elizabeth II uit The Queen naar voren komt... Je krijgt bijna de indruk dat ze dat dode hert nog een tikkeltje zieliger vindt dan de overleden Diana. En dan te bedenken dat Elizabeth II in vergelijking met prins Philip het zonnetje in huis is. Het is allemaal maar film, dat weet ik, maar ik vrees dat juist dit soort aspecten over deze hooghartige Britse familie dan weer wel goeddeels op de werkelijkheid berusten.'


NewYorkLondonParis


Maureen (66) en Jennifer Wildey (39) Wie in Londen een foto van Hare Majesteit op straat laat zien aan gewone Britten, ontmoet vooral peinzende blikken. Ze scoorden 3 op 22. 'Dat moet Margaret Thatcher zijn', is het meest gegeven antwoord. Maar deze moeder en dochter uit Prestbury, graafschap Cheshire, antwoorden meteen raak. 'Queen Beatrix of the Netherlands', zegt de koningsgezinde moeder vastberaden. 'Hoe ik haar ken? Van foto's uit de krant als ze op bezoek is bij onze koningin. In Amsterdam is trouwens weinig te merken van de koninklijke familie. Er is bijvoorbeeld geen wisseling van de wacht zoals hier. En ik hoorde dat de koningin er sowieso niet vaak is.' Haar dochter, eveneens een monarchiefan: 'Het meest weten we van prins Rainier van Monaco. We hebben ooit zijn paleis bezocht en hij bleek zelf de audiotoer te hebben ingesproken!' Patrick van IJzendoorn


NewYorkLondonParis


Café-restaurant Le Grand Comptoir aan de Rue Grange aux Belles in Oost-Parijs is de kantine van de buurt. Voor de kelner komt de troonsafstand van Beatrix als een verrassing. Hij had er nog niet van gehoord, en heeft sowieso niet veel op met vorstenhuizen. 'Koningin Elizabeth, dat is ook niet onze stijl. Sinds de Revolutie willen we niets van vorsten weten. Als we indruk op het buitenland willen maken, hebben we de Eiffeltoren. Die brengt bovendien meer op.' Zijn baas, die de rol van barman heeft, komt met de hertog van Orléans, die zich nog wel eens als rechthebbende op de Franse troon presenteert. 'Dat leidt tot niets', zegt hij. Beatrix kent hij, zij het pas sinds een paar dagen. 'Ik zag op televisie beelden van de opening van dat grote museum bij jullie', zegt hij. 'Dat zag er goed uit. De koningin was daar ook. Ik heb respect voor haar.' Ariejan Korteweg

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden