Beatrix drukt regelmatig stempel op beleid kabinet

'Koningin Beatrix heeft meer invloed dan wie ook in dit land,' zegt een hoge diplomaat. 'Ze heeft al te lang ongecorrigeerd haar gang kunnen gaan....

Van onze verslaggevers

Jan Hoedeman Frank van Zijl

DEN HAAG

Politici en ambtenaren beginnen zich te roeren rond het optreden van koningin Beatrix. Directe aanleiding is het bericht, vorige week, dat de vorstin er persoonlijk voor heeft gezorgd dat ambassadeur Röell in Zuid-Afrika vlak voor haar staatsbezoek aan dat land is teruggeroepen. Beatrix zou Röell niet in haar omgeving wensen, omdat hij er een vriendin op nahield.

Van officiële zijde is ontkend dat buitenechtelijke escapades de reden zijn voor het vertrek van de ambassadeur. 'Privé-omstandigheden van de heer Röell hebben geen rol gespeeld,' antwoordt minister Van Mierlo op schriftelijke vragen van GroenLinks.

Des te hardnekkiger klinkt in diplomatieke kring dat het zedenbesef van de vorstin bij het vertrek allesbepalend was. Van Mierlo zou zich zwaar hebben verzet. Hoewel hij de majesteitelijke verlangens had kunnen trotseren - de minister is te allen tijde verantwoordelijk - heeft hij uiteindelijk het hoofd gebogen. Beatrix nam slechts de ruimte die Van Mierlo haar toestond.

Minister-president Kok zei vrijdag op zijn wekelijkse persconferentie: 'Over gesprekken tussen het staatshoofd en ministers en besluiten die daaruit voortvloeien, wordt niet gerapporteerd.' Waarmee het schier onmogelijk is de ware toedracht van Röells heenzenden te achterhalen.

Dat er door het staatshoofd en Van Mierlo uitgebreid over de kwestie is gesproken, staat vast. Zo weigerde de RVD vorige week mededelingen te doen over gesprekken die 'de koningin gevoerd heeft'. En passant werd gewezen op de ministeriële verantwoordelijkheid van Van Mierlo.

Ondanks alle onduidelijkheid is er geen politicus die twijfelt aan de lezing die diplomaten - onder de waarborg van anonimiteit - geven. 'Vriendinnen,' zegt een diplomaat, 'worden door Beatrix al jaren buiten de orde geplaatst.'

Aan de professionele kwaliteiten van Röell heeft het ook niet gelegen. Van Mierlo heeft hem inmiddels op een andere, zwaardere post in de buitenlandse dienst benoemd: Röell is onlangs begonnen in Brussel.

Dat Beatrix conservatieve opvattingen huldigt over andere samenlevingsvormen dan het huwelijk, is geen geheim. Menig politicus of bestuurder is er in de loop der jaren mee geconfronteerd. Zo weigert de majesteit doorgaans partners van bewindslieden of burgemeesters te ontvangen als zij niet in de echt zijn verbonden. Diverse benoemingen van kroondienaren konden pas geschieden nadat de kandidaat zijn boterbriefje had gehaald.

Tot op de dag van vandaag ondervinden de ministers Wijers van Economische Zaken en Van Mierlo aan den lijve dat Beatrix afkerig is van andere samenlevingsvormen. Omdat zij niet getrouwd zijn, worden hun partners niet geduld bij staatsbezoeken van de koningin.

Niet slechts de zedelijke opvatting van de vorstin baart politici en ambtenaren zorgen. De invloed van Beatrix strekt zich verder uit dan de regie bij een staatsbanket of buitenlandse reis. Zij drukt regelmatig haar stempel op het kabinetsbeleid. Constitutioneel wordt de majesteit verondersteld de minister te informeren en aan te moedigen, maar aan Beatrix valt op dat ze regelmatig de grenzen van haar bevoegdheden verkent.

Begin dit jaar onthulde minister Van Mierlo bij de opening van de Nederlandse ambassade in Amman dat Beatrix er bij hem persoonlijk op heeft aangedrongen dat Nederland een ambassadeur zou benoemen in Jordanië. Het argument van de koningin, zo zei Van Mierlo, was dat de koninklijke familie hartelijke banden heeft met koning Hussein. De Nederlandse belangen in Jordanië zijn gering: er wonen slechts honderd Nederlanders; er zijn geen Nederlandse bedrijven actief.

Beatrix houdt zich achter de schermen met meer zaken bezig. Ze is daartoe gerechtigd. Regelmatig ontvangt ze de ministers apart op Huis Ten Bosch, en de minister-president wekelijks op maandagmiddag.

'Het zijn geen vrijblijvende gesprekken,' zegt een minister uit het derde kabinet-Lubbers. 'Beatrix schrijft alles op en die aantekeningen heeft ze de volgende keer weer bij de hand.'

Een andere oud-minister: 'Ze steekt haar opvattingen niet onder stoelen of banken. Beatrix stelt kritische vragen. Of ik wist dat een bepaald beleid in andere Europese landen werd gevoerd. En of ik misschien eens zou willen nadenken over haar suggesties.'

Bewindslieden uit het kabinet-Kok mopperen in kleine kring over de interventies van Beatrix. Soms wordt er lacherig over gedaan, maar in bepaalde kwesties wordt het ook 'bedenkelijk' gevonden.

Voor het zomerreces is er in het kabinet enkele keren gesproken over nieuw beleid voor de benoeming van burgemeesters. Beatrix heeft premier Kok en minister Dijkstal van Binnenlandse Zaken diverse keren laten weten dat zij tegenstander is van een grotere invloed van het volk op deze benoemingen.

De enige bewindsman die zich tot het laatst toe fel verzette tegen grotere invloed van de bevolking, was de minister-president. Aanwezige bewindslieden hebben de weerstand met verbazing gadegeslagen. Ze kregen het gevoel dat Kok de opvatting van Beatrix vertolkte.

De interventies van Beatrix gaan doorgaans over twee aspecten: de privébelangen van het koninklijk huis en de grenzen van haar bevoegdheden. Zo heeft zij - overigens zonder veel succes - geprobeerd de beperking van de jacht tegen te houden.

De koninklijke familie heeft jachtrecht op het kroondomein Het Loo. Dit recht kwam vorig jaar onder druk te staan na een campagne van milieugroeperingen. Minister Van Aartsen van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij bleek daar gevoelig voor.

Beatrix liet in gesprekken met hem en minister Zalm van Financiën (als beheerder van de kroondomeinen), geen misverstand bestaan over haar voorkeur. Tegelijkertijd benaderde haar zuster Margriet, die op Het Loo woont, de ministeries met het verzoek de wens van Beatrix te negeren.

Succesvoller was haar interventie bij de dreigende sluiting van het militaire vliegveld Valkenburg. Dit vliegveld wordt gebruikt door de koninklijke familie. Tegelijk is het de aankomst- en vertrekplaats voor staatshoofden die op bezoek komen.

Omringende gemeenten, zoals Leiden, willen op Valkenburg huizen bouwen. Het beperkte vliegverkeer van de marine zou gemakkelijk naar elders kunnen uitwijken. Maar de koningin voorkwam sluiting. T. van Rij, wethouder Ruimtelijke Ordening in Leiden: 'Ik heb van twee ministers gehoord dat de verlangens van de koningin doorslaggevend zijn geweest.'

Afgelopen zomer werd gediscussieerd over de bemoeienis van de Kroon bij de subsidieverlening voor het toneelstuk Emily, of het geheim van Huis ten Bosch. Tegen een advies van de Raad voor Cultuur en zijn eigen ambtenaren weigerde staatssecretaris Nuis 'Emily' subsidie te verlenen.

De populariteit van Beatrix - 92 procent van de bevolking vindt haar sympathiek - maakt het lastig ongewenste bemoeienis van de vorstin bespreekbaar te maken. 'Het verschijnsel is niet nieuw,' zegt een ambassadeur. 'Beatrix is perfectionistisch en zit er al zo lang. Ze heeft een informatie-monopolie opgebouwd. Mensen als Thatcher, Mitterrand en Lubbers kennen dat probleem. Het is erg eenzaam aan de top.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden