'Beatrix drijft zeker haar zin door'

Als 'een web van onzichtbare draden', zo beschrijft Harry van Wijnen de invloed van Beatrix op de politiek. In 'De Macht van de Kroon' ontleedt hij haar positie....

De macht des Konings - het is een raadselachtig ding. Wat de vorst bedisselt telt niet, in naam is alles bedacht door de minister. Ook als deze van niets weet. Het is fictie verheven tot staatkundige en politieke werkelijkheid. Zo hebben we de volkssoevereiniteit geregeld, sinds Thorbecke, 1848.

Dus als koningin Beatrix uit persoonlijke ergernis de ambassadeur in Zuid-Afrika wegwerkt, wat in 1994 gebeurde, zal minister Van Mierlo van Buitenlandse Zaken dat in het parlement voor eigen rekening nemen. En hetzelfde doet minister-president Kok als de koningin haar oudste zoon graag ziet opgenomen in de gelederen van het Internationaal Olympisch Comité. Hij raadt het haar af, hij voorziet gelazer, maar vervolgens brengt hij de voordracht in de ministerraad alsof het zijn eigen idee is geweest.

Hoever reikt de feitelijke macht van de koning? De macht van de koning reikt zover als de betrokken minister het laat komen. En hoever laat de betrokken minister het komen? Daarover zijn helaas geen mededelingen te doen.

Harry van Wijnen, journalist, kenner bij uitstek van de constitutionele verhoudingen, haalt premier Kok aan die de vasthoudende volksvertegenwoordiger Marijnissen de paleisdeur wees: 'Als een Kamerlid zich opwerpt als speurneus, gaat hij verder dan wat er op dit punt van de Kamer wordt verwacht.'

Van Wijnen noemt zichzelf 'een niet actieve, maar ook niet slapende republikein'. Gisteren verscheen van hem het stevige boekwerk De macht van de Kroon. Het is een boek over het gladde ijs in de politiek: ministers en koning vormen samen de regering, de koning is onschendbaar, de ministers dragen de volle last.

- In zekere zin is Beatrix de langstzittende minister. Kabinetten komen en gaan, zij ontvangt al twintig jaar bewindslieden. Legendarisch zijn haar schriften waarin ze nauwgezet aantekening houdt. Wie bij haar komt, moet naar een woord van Van Agt examen doen. Gaat die enorme kennis niet hand in hand met een nooit zo bedoelde macht ?

'De koningin heeft haar eigen netwerk, met vertakkingen naar alle uithoeken van de wereld. Neem de kwestie van Fokker en Daimler Benz. Zij is in staat om de president-commissaris van Daimler Benz te bellen, want zo'n man zit in haar systeem, die komt ze tegen. Ze is dan niet afhankelijk van de minister van Economische Zaken.'

- U spreekt in uw boek over de koningin die huist in 'een web van onzichtbare draden'.

'Daar zit haar macht, althans haar invloed. Maar luister, zo'n minister hoeft zich niks te laten wijsmaken. Hij is verantwoordelijk, hij kan zeggen: en toch doen we het op mijn manier.'

- Blijf bij het voorbeeld van Fokker. Het is goed denkbaar dat de Kamer zal zeggen: en nu willen we precies weten wat de gang van zaken is geweest. Dan zal zo'n tussenkomst van de koningin altijd verzwegen blijven. Is dat niet onbevredigend uit een oogpunt van democratische controle?

'Natuurlijk is het een ondemocratisch element. Maar voor ons, burgers van Nederland, doet die achtergrond niet terzake. De minister is verantwoordelijk voor het geheel. Punt uit.'

- Hebben we dat nu echt aanvaard? Hebben we echt tot ons genomen dat aan het Noordeinde zich een superministerie heeft gevestigd dat alle kabinetten overleeft?

'De ontwikkelingen van de laatste twintig jaar onder Beatrix hebben we niet voorzien en ook niet gewild. Maar je moet ervan uitgaan dat de kennis ten goede wordt gebruikt. Zeker weten zul je het nooit.'

- Waarom zouden wij daarvan uitgaan?

'Vanwege 150 jaar ervaring met dit systeem. Er zijn vijf, zes gevallen geweest waarvan je moet zeggen: hoho, wacht eens even. Vroeg of laat lekken die gevallen altijd uit. Het sterkste voorbeeld was de kwestie-Lages, de oorlogsmisdadiger die ter dood was veroordeeld, hetgeen echter door Juliana niet werd aanvaard. De kwestie heeft vijf jaar gesudderd zonder dat een minister in staat was de koningin tot andere gedachten te brengen. Ten slotte was er de interpellatie van Burger van de PvdA. Die zei hardop: de koningin zit erachter. De mond van Donker, de minister, bleef gesloten. De minister zei niks. Hij scheepte de Tweede Kamer af en de Kamer líet zich afschepen.'

- Treurig toch?

'Natuurlijk is dat treurig.'

- Zijn het uitzonderingen?

'Jawel, zeker waar het politieke kwesties van gewicht betreft. Het loopt wel los, al zijn er veel ministers die al bij het krieken van de dag het getjilp van de koningin horen en tegen zichzelf roepen: ha, een nieuwe dag, hoe kan ik het de majesteit vandaag naar de zin maken.'

- U schrijft: Lubbers speelde een expansionistische beleidsopvatting van koningin Beatrix in de kaart. Heeft ze die?

'Wis en waarachtig. Je zin doordrijven, daarvan is bij haar zeker sprake. Lubbers gaf veel te veel toe. Het ging volkomen ten koste van een kritische afpaling van bevoegdheden.'

'Neem het gemeenschappelijk gebruik van het regeringsvliegtuig. Niemand is bereid er een kwestie van te maken, maar het leent zich er wel voor. Toen prins Bernhard in de jaren zeventig problemen maakte over het regeringstoestel, zeiden de ministers van het kabinet-Den Uyl nog: is-ie gek geworden? Wij hebben dat ding nodig, wij moeten naar Europese bijeenkomsten. Oké, het blijft een futiele zaak, maar onder Lubbers is het zwaartepunt van het gebruik volledig bij het staatshoofd komen te liggen. Haar overheersende positie in de representatie wilde zij vastleggen. Het staatshoofd is de eerste burger aller burgers en die heeft dan ook het eerste recht. Conflicteren de belangen, dan gaan de ministers fijn met een KLM-toestel.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden