Beatrix bemoeit zich met alles

De rol van de koningin in de kabinetsformatie is gehuld in schimmigheid. Als de oranje nevelen dreigen te verdampen, wordt de directeur van het kabinet der koningin aan het werk gezet....

Dat merkten SP-leider Marijnissen en GroenLinks-aanvoerder Rosenmöller, die in deze rubriek een tipje van de sluier van hun bezoek aan de majesteit oplichtten.

De magie van de monarchie vereist de schijn van geheimzinnigheid. Via een minuscuul berichtje laten de informateurs zo eens per week weten dat ze op paleis Noordeinde of Huis ten Bosch zijn geweest om de majesteit te informeren.

Voor de informateurs was het spannendste bezoek aan Beatrix op woensdag 3 juni, de dag dat D66 werd gepaaid met de eerste stap naar de gekozen burgemeester. 's Avonds werd het compromis gepresenteerd, 's ochtends werd de koningin op de hoogte gebracht van het naderende onheil. Want de benoeming van de burgemeester is een van haar schaars geworden prerogatieven.

Kok voelde de zwaarte van het bezoek het sterkst, omdat Beatrix in haar wekelijkse tweegesprekken met de premier via het recht van vermaning enkele malen duidelijk blijk gaf van weerzin tegen de nieuwlichterij van een gekozen burgemeester.

De koningin is in werkelijkheid veel steviger betrokken bij de formatie dan het wekelijkse bezoekje van haar drie informateurs doet vermoeden. Ze wordt vrijwel dagelijks gebeld door de dagvoorzitter Kok, Zalm of Borst om te horen wat de laatste verwikkelingen zijn. De reden dat ze het naadje van de kous wil weten is dat ze straks in haar bilaterale gesprekken bewindslieden kan voorhouden waarom een bepaald besluit is genomen. 'En hoe gaat u daar nu mee om?' Vergeten wordt er niets, want ook tijdens de formatie noteert Beatrix alles in kleine aantekenboekjes.

Het mag niet voorkomen dat de koningin via Den Haag Vandaag iets nieuws moet horen. Alles wat de gemeenplaatsen voorbijgaat, dient haar te worden gemeld. Ook de manier waarop iets wereldkundig wordt gemaakt, wordt haar meegedeeld. Een lancune in de informatiestroom wekt haar ergernis.

Het runnen van de kabinetsformatie is zo'n ander zeldzaam geworden prerogatief dat koningin Beatrix nog heeft. Zij is de opdrachtgever en niets mag die positie aantasten. Als informateur Klaas de Vries zegt dat er drie informateurs moeten komen en dat zij luisteren naar de namen Kok, Zalm en Borst, doet dat afbreuk aan haar privilege. En als aanstaand informateur Borst een interview weggeeft voordat zij daadwerkelijk de opdracht heeft ontvangen, wordt er royaal gegromd.

Juliana deelde met niemand de vertrouwelijkheden van de formaties die zij deed, ook niet met kroonprinses Beatrix. Zelf had ze in 1948 het geluk onverwacht de formatie te mogen doen door ziekte van haar moeder Wilhelmina.

Die kans heeft Beatrix nooit gehad, ook het spektakelstuk van 1977 ging geheel aan de popelende troonopvolgster voorbij. Hetzelfde lot treft nu kroonprins Willem-Alexander, die ter afronding van zijn stage voor de troonopvolging een kijkje in de keuken moet versmaden. De buitenwacht mag nooit de indruk krijgen dat de familie meeregeert.

De eerste kabinetsformatie die Beatrix in 1981 mocht doen, was dan ook helemaal van haar. 'We moesten vrijwel iedere avond op het paleis Lange Voorhout komen om te vertellen hoe het ervoor stond', zegt een van de toenmalige informateurs. Later is Beatrix door haar adviseurs te verstaan gegeven dat het wel wat minder kon. Ruim een jaar later, bij de vorming van het eerste kabinet-Lubbers, deed ze het kalmer aan.

Toch is de speelruimte van de koningin in deze formatie beperkt, ook door het feit dat er nu drie informateurs zijn. Zij hoort ze niet afzonderlijk, maar ze gaan in hun eigen dienstwagens naar een van de paleizen om haar gezamenlijk te informeren.

In politiek ongewisse situaties neemt haar invloed toe, maar paradoxaal genoeg wil ze geen aanstoot geven tot speculaties over haar macht. Dat bleek in de formatie van 1994.

Beatrix had op 6 juli 's middags haar adviseurs op bezoek: de voorzitter van de Eerste Kamer Tjeenk Willink, voorzitter van de Tweede Kamer Deetman en Scholten, vice-voorzitter van de Raad van State. Hun adviezen blijven geheim, ware het niet dat Tjeenk Willink in zijn andere rol als informateur Beatrix openlijk had aanbevolen een informateur van VVD-huize aan te wijzen.

Beatrix, Deetman, Scholten en Tjeenk Willink werden het met zijn vieren eens over de eigenzinnige stap Kok te vragen als informateur. Als Beatrix pas de volgende dag Kok had uitgenodigd, zou de indruk ontstaan dat ze geheel op eigen houtje had gehandeld. Daarom mochten de drie adviseurs het paleis niet verlaten. Iedereen bleef totdat Kok de opdracht had geaccepteerd. Zo werd de verantwoordelijkheid over vijf personen gespreid.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden