Bayreuth- blues

Het jaarlijkse hoogtepunt voor Wagnerianen, de Bayreuther Festspiele, is in volle gang, maar alle Wagnermonumenten staan in de steigers. En dat terwijl het dit jaar Wagnerjaar is. Hoe heeft dat kunnen gebeuren?

Wie in Bayreuth vanuit de Nibelungenstraat de Siegfried-Wagner-Allee op loopt, ziet ze in de verte staan. Kleurige koboldjes, in tinten purperviolet. Doorklimmend naar het Festspielhaus blijken het allemaal identieke mannekes te zijn. En kijk, de kop die erop staat is van Richard Wagner, de visionaire componist.


Ook Bayreuth, het walhalla van het internationale Wagnerdom, viert zijn tweehonderdste verjaardag. Maar kijk eens naar de armpjes van die dirigerende kabouter. Ze zwaaien de lucht in alsof de maestro waarschuwt: 'Ho! Stop!' Wat buitengewoon attent is, want uitgerekend in het feestjaar vallen er brokken zandsteen van het Festspielhaus.


Pijnlijke zaak, nu Wagnerianen uit heel de wereld toestromen voor de Bayreuther Festspiele, de jaarlijkse hoogmis van de Wagneropera. Bondskanselier Angela Merkel schuifelt incognito rond. Tussen blote galajurken beweegt zich ook Beierse en Japanse klederdracht. In Bayreuth verzamelt zich de crème de la crème en om te voorkomen dat die een stuk puin op het hoofd krijgt, is de wormstekige façade voorlopig in de steigers gezet. Doek eromheen, print van het originele Beierse vakwerk erop - klaar.


Als dat het enige ongerief was, hoefde Bayreuth zich in het Wagnerjaar niet te schamen. Maar wandel de binnenstad in en je treft nog een ander onttakeld Wagnermonument. Wahnfried, vermeldt de pui in gouden letters. In deze villa voltooide Wagner meesterwerken als Götterdämmerung en Parsifal. Tot in het pre-Wagnerjaar kon je er een blik werpen op de toetsen die door Richards vingers waren aangeraakt. Nu zwiepen de bouwkranen boven opgeleukt hekwerk.


Had nooit mogen gebeuren, vinden alle 70 duizend Bayreuthers. 'ne Schande! Maar misschien legt de farce rond Wahnfried wel een diepere kwestie bloot: hoe Wagners wereldvermaarde genie zwaar drukt op een Beiers provinciestadje. In het Festspielhaus op de Groene Heuvel mag als vanouds de Wagnerextase heersen, in de binnenstad hoor je deze zomer heel wat Bayreuthblues.


Florian Zinnecker zat eersterangs bij de renovatiesoap. De 28-jarige cultuurredacteur van de Nordbayerischer Kurier was in 2004 nog stagiair toen het bericht binnenkwam: brokstukken vallen in de bieb van Wahnfried!


Volgt een verhaal naar het tragikomische script van het Rijksmuseum in Amsterdam. Over een Stiftung, een stad en een Bezirk, een vrijstaat en een bond, die allemaal hun eigen regels kennen, met beambten in dienst die allemaal hun zegje moeten doen. Op zijn vroegst in 2015 opent de Wagnervilla opnieuw zijn deuren, 15 miljoen euro verder. Maar dan wordt de bezoeker in de naastgelegen nieuwbouw wel getrakteerd op een Raumchoreographie met minutieus georkestreerde lichtinval.


'Die procedurele nachtmerrie gaan wij dus vermijden', zegt Heinz Dieter Sense in het afbrokkelende Festspielhaus. Zijn intelligente vossenogen verraden dat hij het meent. Sense heeft zijn pensionering als intendant van de Deutsche Oper Berlin onlangs ingeruild voor een taaie klus: ervoor zorgen dat een grondig opgepoetst operatheater in 2020 weer staat te glimmen.


Zijn budget: 30 miljoen euro. 'Dat wil zeggen: voorlopig. Want veel hangt af van het bouwkundig onderzoek dat kan beginnen na de laatste noot van de Festspiele, eind augustus. Niemand weet wat erachter de façade vandaan komt.'


Dat Wagner in het charmante Bayreuth neerstreek, had deels te maken met de bescheiden omvang van het stadje: hier straalde zijn ster zonder concurrentie. Maar vooral lonkte de nabije weelde van Ludwig de Tweede. Deze waanzinnige Beierse koning zou vorstelijk bijdragen aan de bouw van het revolutionaire Festspielhaus.


Wagner kon er zijn droom van de Gesamtkunst verwezenlijken: de mythische versmelting van orkestmuziek, zang, gebaar en decor. Hij introduceerde noviteiten als een onder het toneel weggewerkte orkestbak, zodat je de musici niet zag zwoegen. Ook het fenomeen van de verduisterde zaal begon bij hem. Alles voor de tover en de trance.


Toen hij het Festspielhaus in 1876 opende met zijn vierluik Der Ring des Nibelungen, stroomde Europa toe. Ook Marcellus Emants was erbij, de jonge verslaggever van Het Vaderland. Hij ergerde zich aan de 'schrikbarende afzetterij' bij de Bayreuthse middenstand, die wilde verdienen aan Rheingoldchampagne, Frickazalm en een Nibelungenhoed.


Zie zulke parafernalia tegenwoordig in Bayreuth nog maar eens te vinden. Toegegeven, een theezaak aan de pleinbrede Maximilianstrasse verkoopt een Festspielmelange. In boekhandel Hugendubel stapelt men de Wagnerboeken trouw. Maar verdwenen is de erotiekshop die uit Der Ring des Nibelungen ooit inspiratie putte voor het etaleren van een Drakendildo.


Niet alleen de commercie laat kansen liggen, vindt Anno Mungen. Deze jeugdige vijftiger leidt aan de universiteit van Bayreuth het instituut voor muziektheater, met speciale aandacht voor de muzikaal-sociologische kosmos van Richard Wagner.


Specialisten aller landen weten professor Mungen te vinden, maar van het gemeentebestuur kreeg hij in de aanloop naar het Wagnerjaar de pin op de neus. Op verzoek had hij plannen gemaakt voor een daverend jubileumprogramma. Mungen stelde installaties voor in de straten van Bayreuth, om de hoogcultuur dichter bij de stad te brengen. Hij dacht aan kunstenaars zoals de theatermaker Christoph Schlingensief (die toen nog leefde) en de videogoeroe Bill Viola.


Te duur, oordeelde de gemeente. Gekonkel op het stadhuis, luidt een andere versie. Hoe dan ook ging de opdracht niet naar Mungen, maar naar de muziekschooldirecteur. Die sleutelde een niet onaardig programma in elkaar, met aandacht voor de jeugdwerken van Wagner die het Festspielhaus systematisch negeert.


De gang van zaken rond het jubelfeest is exemplarisch, zucht kunstjournalist Zinnecker. 'Welbeschouwd weet Bayreuth zich met Wagner geen raad.' Hoogleraar Mungen voegt toe: 'Wat ontbreekt is een kluger Kopf, een culturele zwaargewicht die over het onderwerp Wagner de regie voert.'


Intussen worden de Festspiele zelf nog altijd gedreven door de Wagnerdynastie. In 2008 namen de halfzussen Eva en Katharina het roer over van hun vader Wolfgang, een kleinzoon van de componist. De dames, zo luidt de klacht, laten zich aan de stad maar weinig gelegen liggen.


Zinnecker zag het zelf: Wolfgang kocht in het centrum geregeld z'n krantje en z'n kaas. 'Hij probeerde zichzelf tenminste nog als Bayreuther te ensceneren. Die moeite nemen de dames niet meer. Als zij op de Groene Heuvel uit het raam blikken, kunnen ze twee dingen doen. Of op Bayreuth neerkijken. Of er straal overheen.'


Met zijn geboortestad is het merkwaardig gesteld, mijmert Zinnecker. Hoe verder hij van huis komt, hoe groter Bayreuth wordt. Heel de wereld koppelt de naam onmiddellijk aan Wagners muziek. 'Maar kom ik thuis, dan overvalt het kleinsteedse me meteen.'





Regie Frank Castorf


Het bleef gissen wat Castorf met zijn regie beoogde.


Zo haal je boe's. Frank Castorf, regisseur van een nieuwe Ring des Nibelungen in Bayreuth, blijft doodkalm staan. Terwijl het vanuit de zaal waait met windkracht 10, tikt hij tegen z'n hoofd, wijst naar het publiek, blikt op z'n horloge. Eens even kijken wie hier de langste adem heeft. Het worden de Bayreuthse premièregangers, maar alleen omdat dirigent Kirill Petrenko het na tien minuten welletjes vindt en hem vriendelijk maant even plaats te maken. Zijn orkestmusici hebben per slot van rekening ook recht op applaus.


Castorfs stoerejongensgedrag vormde de apotheose van vier avonden Ring die welbeschouwd maar één revelatie kenden: decorontwerper Aleksandar Denic. Elk beeld dat deze Serviër op het immense draaitoneel zette, had grote kracht, van het metrostation Berlin Alexanderplatz tot de in rots gebeitelde koppen van Marx, Lenin, Stalin en Mao.


Intussen bleef het gissen wat Castorf met zijn regie beoogde. Vooraf hintte hij op olie als bron van het hedendaagse kwaad - een schamel uitgewerkt leidmotief. Hij leek te waarschuwen voor de communistische heilstaat, maar gaf tegelijkertijd blijk van heimwee naar zijn geboorteland, de DDR. Die richtingloosheid wekte ergernis.


Vanaf de eerste maat was dirigent Petrenko de publiekslieveling. De Rus masseerde alle bombast weg uit Wagners partituur. Keerzijde daarvan: verdampende dramatiek. En sommige zangers hadden een lel verdiend. Zoals Lance Ryan, de Siegfried die Wagner eerder blafte dan zong.


1876 tot 1882 Richard Wagner, componist, schetst al in 1850 de eerste ideeën voor een festival dat uitsluitend is gewijd aan zijn eigen opera's. Leidt de eerste twee edities.


1886 tot 1906 Cosima Wagner, tweede vrouw van Richard, dochter van Franz Liszt. Houdt strikt vast aan de wijze waarop de opera's tijdens Wagners leven werden opgevoerd. Geen gebaar of klank mag anders.


1908 tot 1930 Siegfried Wagner, zoon van, doorbreekt de ergste verstarring. Laat testamentair vastleggen dat aan het hoofd van de Festspiele altijd een Wagner moet staan.


1931 tot 1944 Winifred Wagner, Brits weesmeisje dat als adoptiekind naar Duitsland komt, echtgenote van Siegfried. Aanhanger en persoonlijke vriendin van Adolf Hitler, die van Bayreuth een nazibolwerk maakt.


1951 tot 1966 Wieland Wagner en Wolfgang Wagner, kleinzonen van, broers, poetsen gaandeweg de bruine laag van Bayreuth. Wieland is het artistieke talent van de twee, die rigoureuze vernieuwingen doorvoert, onder meer met eigen regies en decors die uitblinken in helderheid.


1967 tot 2008 Wolfgang Wagner, kleinzoon van, leidt na de dood van Wieland de Festspiele in zijn eentje. Buigt de artistieke koers definitief om richting regieopera. Werkt in 2001 nog tegen dat zijn dochter Eva de leiding overneemt, gaat uiteindelijk akkoord met de gedeelde leiding door Eva en Katharina.


Sinds 2009 Katharina Wagner en Eva Wagner-Pasquier, achterkleindochters van, halfzussen, staan voor de taak de Festspiele te moderniseren op zowel zakelijk als artistiek vlak. Hebben niet altijd een even gelukkige hand in het kiezen van zangers en regisseurs.


Wie waren de baas over de Bayreuther Festspiele?


Lees verder op pagina V4


Vervolg van pagina V3


Bayreuther Festspiele?


Elk jaar in juli en augustus maken Wagnerliefhebbers een pelgrimage naar het Beierse stadje Bayreuth. Reden: de Bayreuther Festspiele, het festival dat de componist Richard Wagner (1813-1883) er in 1876 begon, uitsluitend ter opvoering van zijn eigen opera's. Sindsdien is 'Bayreuth' in het muziektheater een begrip. Wagnerzangers worden er gemaakt of gebroken, dirigenten en regisseurs op het schild geheven of afgevoerd. Legendarische producties vonden hun oorsprong in Bayreuth, zoals de enscenering van Der Ring des Nibelungen door regisseur Patrice Chéreau en dirigent Pierre Boulez in 1976. Sinds Hitler stamgast was in het Festspielhaus, liggen sommige kwesties gevoelig. Zo ruimde een Russische zanger vorig jaar het veld, nadat Duitse media hadden ingezoomd op zijn swastika-achtige tatoeage.


Wagnerdämmerung?


Speculaties in de Duitse pers: gaan de Bayreuther Festspiele vanaf 2015 verder zonder een Wagner aan het hoofd? Het lijkt niet ondenkbaar, nu de halfzussen Eva en Katharina Wagner met de Festspiele GmbH moeten onderhandelen over verlenging van hun contract. In mei kregen ze een zakelijk directeur naast zich. Die bereidt niet alleen de renovatie voor van het afbrokkelende Festspielhaus, maar moet ook de plooien gladstrijken van kwesties die het Bundesrechnungshof heeft betiteld als 'mismanagement'. Daarnaast wordt er gemopperd over artistieke keuzes, zoals het aantrekken van matige zangers en zelfverliefde regisseurs. Hoopvol bericht voor Bayreuthgangers: na aanscherping van het beleid is de wachttijd voor kaartjes geslonken tot zes jaar.


De Bayreuther Festspiele duren t/m 28/8. Bayreuther-festspiele.de.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden