Bastaarddans

Een van de beste actrices van Nederland, Elsie de Brauw, wilde samenwerken met de wereldberoemde choreograaf Alain Platel. Het resultaat is nu te zien: 'tauberbach'. Wat leerden ze van elkaar?

1. ALAIN PLATEL OVER ELSIE DE BRAUW


Elsie de Brauw (53) stuurde Alain Platel (54) een mail. Ze wilde graag met hem werken. Zij, gevierd actrice bij NTGent en Münchner Kammerspiele, waar haar echtgenoot, regisseur Johan Simons, de scepter zwaait. Hij wereldberoemd choreograaf-regisseur en artistiek leider van de moderne danstheatergroep les ballets C de la B, ook gezeteld in Gent.


Simons nam het project als co-producent aan boord. Titel: tauberbach, naar het project Tauber Bach van de Poolse kunstenaar Artur Zmijewski, waarin doven Bach zingen. In de choreografie staat de actrice te midden van vijf dansers op het podium. Belangrijke inspiratiebron: de schizofrene, Braziliaanse Estamira. Zij kiest ervoor te leven op een vuilnisbelt.


Deze voorstelling is maandag geselecteerd voor TheaterTreffen, het prestigieuze festival dat in mei in Berlijn plaatsvindt.


Waarom wilde u werken met een actrice pur sang als Elsie de Brauw?

'Dat is niet uitzonderlijk. Ik heb dikwijls met gemengde groepen gewerkt. Dansers en kermisklanten, professionals en amateurs, volwassenen en kinderen, doven. Wat mij nieuwsgierig maakte, is Elsie als persoon. Ze kwam regelmatig bij ons in de studio kijken, vlakbij haar werk. Ik herkende iets wat ik ook in dansers zoek: een combinatie van verlegenheid en geen schrik hebben om je op het podium te laten gaan. Iemand die niet alles op het voorste van de tong heeft liggen, is meestal boeiender. Dat zijn vaak zoekers.'


Wat heeft u haar laten doen?

'Het was puzzelen: hoe kan ze zich in onze dansomgeving fijn voelen en wat kan zij inzetten? Tekst? Dansmateriaal? Een eigen manier van bewegen? Ze had, zo bleek, wel behoefte aan andere instructies dan dansers. Waar dansers een grof uitgezette scène meteen zelf gaan invullen, wilde Elsie weten waar ze wanneer staat en waar en wanneer ze iets zegt of doet. Maar in mijn werk wordt pas gaandeweg duidelijk welke positie de performer inneemt. In het begin, als de dansers nog onder die kleren liggen, loopt zij heen en weer met die tekst van Estamira. 'Doe maar, zoals het jou goeddunkt', zei ik. Maar dat werkte niet. Ook zij moet met haar tekst uitkomen op de muziek en dat wilde ze nauwgezet met mij uitstippelen. Wanneer mijn dansers als naakt vlees aan trussen (een ophangsysteem, red.) hangen en vervolgens een klont moeten vormen, dan geef ik die aanwijzing, maar kiezen zij zelf hoe ze er komen.'


Uiteindelijk valt nauwelijks op dat De Brauw geen danser als de anderen is. Hoe kan dat?

'Ik heb mijn stijl omschreven als 'bastaarddans' vanwege het werkproces dat ik bijna altijd hanteer. Hoe kunnen mensen uit verschillende achtergronden samen een bewegingsstuk componeren?


'Ik laat iedereen improviseren en geef dat persoonlijke bewegingsmateriaal door aan de anderen, met de vraag: kun je dit interpreteren? Zo ontstaat een fysieke taal die niet meer herkenbaar klassiek of modern is en eigenlijk 'bastaard' is, maar wel erg past bij de lichamen die in de betreffende voorstelling staan.'


Wat heeft de samenwerking met haar gebracht?

'Levenservaring. Hoe langer ik in het vak zit, hoe meer ik besef dat ik theater maak om de dialoog. Die is voedsel voor mijn leven. Het klinkt misschien pedant en pathetisch, maar zo voel ik het. In de studio gebeurt een onderzoek niet alleen op het vlak van het maken van een theaterstuk, maar ook op het vlak van wie zijn wij als mens.


'De ontmoeting met Elsie had ik voor geen goud willen missen.'


Alain Platel richtte zijn gezelschap dertig jaar geleden op. Belangrijke choreografen Sidi Larbi Cherkaoui en Koen Augustijnen komen uit zijn stal. Een kleine greep uit zijn werk: Iets op Bach, Bernadetje, Allemaal Indiaan, Wolf, vsprs, Out of context - for Pina, Gardenia en vorig jaar C(h)oeurs. Tauerbach is 5, 6 en 7/2 te zien in de Stadsschouwburg Amsterdam.


2. ELSIE DE BRAUW OVER ALAIN PLATEL


Waarom wilde u werken met een choreograaf?

'Ik wilde graag eens deel uitmaken van de werelden die Platel creëert. Dans kan zo steriel zijn, me buitensluiten. Maar zijn werk roept altijd emoties op, emoties die ik niet kan duiden. Ik wist dat ik me zou voelen alsof ik zonder kaart en woordenboek naar China ging. Maar het vooruitzicht was te spannend.'


En was het de moeite waard?

'Door de dans ben ik veel te weten gekomen over acteren. Acteren gaat altijd over mensen, herkenbaarheid. Dans is een abstracte kunstvorm. Zeker bij Alain is alles geoorloofd. Als je de dansers hoort over hun rol: misschien verbeelden ze Estamira's schimmen in haar hoofd, misschien gemuteerde herinneringen, misschien zijn ze mensen die op de vuilnisbelt wonen. Zij hebben niet zo'n behoefte aan een karakterinvulling. Zij zoeken de ontwikkeling minder in de anekdote of in psychologie, maar in het bewegingsmateriaal zelf.


'Een ander markant verschil is dat dansers - hoe heerlijk! - altijd kunnen terugvallen op hun lichaam. Dansers hebben als ze een nieuw project beginnen geen choreografie, die moet nog ontstaan, maar ze kunnen wel meteen zichzelf inzetten. Acteurs moeten zichzelf juist tot nul reduceren, duiken drie weken in een tekst en dan komt langzamerhand een personage tot leven. We moesten improviserend meebewegen op Bach. Ik was na vijf minuten klaar omdat er geen dansarsenaal in mijn lichaam zit. Ik had tekst nodig om tot beweging te komen.'


Hoe heeft u gewerkt tussen deze dansers?

'De eerste maand heb ik alleen vol bewondering gekeken, later ben ik mee gaan improviseren. Alain en ik wilden allebei taal in de voorstelling. Ik heb fragmenten geselecteerd uit de documentaire over Estamira en ben daarmee gaan experimenteren. Het was zoeken; taal is al snel duidend, terwijl ik juist ruimte wilde creëren. Voor je het weet, gaat een onschuldige danssolo door jouw woorden opeens over incest. Dans en tekst moesten naast elkaar bestaan zonder elkaar dood te drukken.


'Alain liet me een keer een compilatie spelen van alle grote rollen die ik heb gespeeld. Dat was een keerpunt in het proces. Op mijn compilatie, Nederlands en Duits door elkaar, gingen de dansers improviseren. De meesten verstonden mij niet. Voor mijn ogen opende zich een wereld achter het realisme van mijn woorden. In die tussenwereld, te midden van realisme en abstractie werkten we verder. Estamira's woorden zijn nu vooral klank.'


U praat weinig en gaat steeds meer op in de wereld van die vijf dansers.

'De voorstelling weerspiegelt het proces dat ik heb meegemaakt. Net als Estamira probeer ik controle over het leven te houden via taal. In het begin van de voorstelling praat ik nog best veel. Op een gegeven moment bedacht Alain: de dansers moeten jou oppakken en je alle hoeken van de studio laten zien. Ik was zo gelukkig dat dat gebeurde. Weg van het hoofd, het gepraat. Puur fysiek, emotioneel. Ik ben geen danseres zoals de anderen, maar kan nu wel met mijn lichaam mee bewegen, of ik nu loop, stil sta, lig of me laat optillen.'


Wat is typisch voor Platel?

'Zijn intuïtie is ongelooflijk. Hij weet bij improvisaties feilloos te selecteren en volgordes te bepalen. We zingen in de voorstelling: 'Es ist genug', een regel uit een koraal van Bach Vanaf de eerste repetitiedag hebben we die dagelijks gezongen. Gaandeweg werd dit het leidmotief van Estamira. We zingen die aan het begin van de voorstelling, als we nog met z'n allen onder die hoop kleren liggen. Goddelijk dat Alain in september al aanvoelde dat deze koraal zo belangrijk zou worden.'


Noemt u zichzelf voortaan actrice/danseres?

'Nee, maar er is voor mij wel een wereld vóór en na tauberbach: ik heb geleerd dat ik niet alleen door tekst hoef te worden aangestuurd om in beweging te komen.'


Estamira

De vrouw door wie Platel en De Brauw zich hebben laten inspireren, is de schizofrene Estamira, uit de gelijknamige documentaire van Marcos Prado (uit 2005). Zij leeft op een vuilnisbelt bij Rio de Janeiro en praat in heftige, vaak onbegrijpelijke woordenstromen. Platel: 'Het is alsof ze via die woorden haar traumatische verleden probeert af te zweren. Zo wordt zo'n arm persoon een van ons.' De Brauw speelde in verschillende prijswinnende producties: Myrtle in Opening Night (regie Ivo van Hove) en de echtgenote in Gif (regie Johan Simons).

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden