Nieuws gratis geld

Basisinkomen zet mensen niet aan tot meer werk, blijkt (voorlopig) uit Fins experiment

Het twee jaar durende Finse experiment met het basisinkomen heeft er niet toe geleid dat er meer werklozen in het Scandinavische land aan het werk zijn gegaan. Dat is de voornaamste conclusie uit het vrijdag gepresenteerde voorlopige onderzoeksrapport van de Finse uitkeringsinstantie Kela. Tegelijk laat het eerste nationale experiment met het basisinkomen in de wereld wel zien dat werklozen zich dankzij het basisinkomen mentaal beter voelen.

Mika Ruusunen in het centrum van de stad Tampere. Hij kreeg twee jaar het onvoorwaardelijke basisinkomen. Beeld Julius Schrank / de Volkskrant

Gedurende twee jaar ontvingen tweeduizend willekeurig geselecteerde werkloze Finnen tussen de 25 en 58 jaar een maandelijkse uitkering van 560 euro. Als ze al een uitkering hadden die hoger was, kregen ze de rest aangevuld. De groep met een basisinkomen bleek in het eerste jaar gemiddeld 49,6 dagen te hebben gewerkt. Dat percentage was 49,3 procent bij de controlegroep bestaande uit werklozen met een reguliere werkloosheidsuitkering. De ontvangers van een basisinkomen hoefden niet langer te solliciteren. Ze werden helemaal vrijgelaten door de Finse uitkeringsautoriteit. De financiële prikkel bestond eruit dat ze bij het accepteren van een baan de basisinkomenuitkering mochten behouden. De hoop was dat ze daardoor sneller aan een baan zouden komen.

‘Het hele idee dat het basisinkomen meer werklozen aan een baan zou brengen was gedoemd te mislukken’, zegt Heikki Ervasti, hoogleraar sociaal beleid aan de universiteit van Turku. Dat mislukken heeft volgens hem zowel met de economische voorwaarden in Finland te maken, als met de manier waarop het experiment was opgezet. Finland kampt al jaren met relatief hoge werkloosheidscijfers. Het basisinkomen werd door sommige Finse politici bijna heilig verklaard om werklozen vanuit een uitkering weer aan het werk te krijgen.

Experiment was een rechts plan 

In Finland was het basisinkomen het kindje van links, dat filosofeert over een maatschappij waarin iedereen dezelfde basisuitkering krijgt. Die vervangt alle andere uitkeringen. De superrijken moeten helpen om dit alles te financieren. Toch heeft rechts nu het onderwerp geclaimd in Finland. De rechts-liberale regering van premier Juha Sipilä, een rijke zakenman, vindt het basisinkomen interessant als lokmiddel om werklozen actiever te maken. Critici wantrouwen daarom zijn experiment. Met een negatieve uitkomst van het experiment zou de regering de uitkeringen verder kunnen versoberen, zegt econoom Kangas: ‘Politici maken ons socialezekerheidsstelsel niet liever, maar gemener.’

Veel van de deelnemers aan het experiment bevonden zich volgens hem echter in de regio’s buiten de grote steden, op het platteland, waar het extra lastig is om aan een baan te komen. ‘Het basisinkomen heeft geen zin als de banen er gewoon niet zijn.’ Veel deelnemende werklozen zouden voor het vinden van werk de stap moeten zetten om in het uitgestrekte land honderden kilometers te verhuizen van het platteland naar de stad. Om dat effect te bewerkstelligen was de opzet van het sociaal experiment volgens Ervasti te mager. ‘Een horizon van twee jaar is te kort, het uitkeringsbedrag had bovendien hoger gemoeten. Nu durfden deelnemers geen risico’s te nemen’, zegt hij.

Al sinds de jaren zeventig is het basisinkomen een thema in de Finse politieke discussie. Aangejaagd vanuit linkse politici, waren het ironisch genoeg de conservatief-liberalen die het experiment in Finland invoerden. De huidige rechtse regering heeft dat volgens Ervasti niet vanuit een open blik gedaan om het basisinkomen te testen, maar wilde er juist mee aantonen dat het basisinkomen niet de weg voorwaarts is in Finland. Door aan te kunnen tonen dat het laten vieren van de teugels niet tot meer arbeidsparticipatie leidt, zou de huidige regering juist een beleid van het meer ’straffen’ van werklozen hebben willen rechtvaardigen, zegt hij. 

Thuis bij Jahu Jarvinen in het westen van Finland. Hij is werkloos en krijgt voor twee jaar het onvoorwaardelijke basisinkomen. Hij heeft 6 kinderen (te zien op de foto is zijn jongste zoon van 5 jaar. Hij gaat nog niet naar school.) Beeld Julius Schrank / De Volkskrant

Zo is er vorig jaar bijvoorbeeld los van dit basisinkomenexperiment een verandering van werkloosheidswetgeving doorgevoerd die het sociale stelsel in Finland meer in de richting van ‘liberale’ landen als Nederland drukt. Alle werklozen met een uitkering in Finland moeten sinds vorig jaar binnen drie maanden aan kunnen tonen dat ze minimaal 18 uur aan het werk zijn, zegt hij. Als dat niet zo is, dan worden ze licht gekort op hun uitkering. Hij vindt de verharding niet de weg die Finland moet inslaan. ‘Ik vrees dat er over vijf of tien jaar nog weinig over zal zijn van het idee van Finland als sociaal paradijs.’

Een onderbelicht element uit het onderzoek vindt hij dat de deelnemers aangeven zich dankzij het basisinkomen gezonder te voelen. 56 procent vond zichzelf in goede tot zeer goede gezondheid, tegenover 46 procent bij de controlegroep. Bovendien hadden de ontvangers van het basisinkomen minder last van stress en ervoeren ze minder bureaucratische rompslomp. Juist door werklozen inkomenszekerheid te verschaffen geef je ze een gevoel van eigenwaarde terug, zegt hij. ‘En eigenwaarde is belangrijk als je op zoek wilt gaan naar werk.’

‘Het voelde een beetje oneerlijk’, laat Mika Ruusunen (48) weten aan de telefoon vanuit Tampere, gevraagd naar zijn ervaring met het basisinkomen. Hij had het geluk dat hij, toen Kela eind 2016 de deelnemers aan het experiment selecteerde, net een baan had gevonden als systeembeheerder bij een ict-bedrijf. Hij mocht de basisinkomenuitkering toch houden gedurende de twee jaar, wat voor hem een extra bonus betekende waarmee hij vaker op skivakantie kon met zijn gezin. Hij voelde zich de afgelopen twee jaar wel verplicht om alles over het basisinkomen te volgen in zijn land. Zo vindt hij het idee van een basisinkomen in Finland goed, maar het zou rechtvaardiger zijn als een basisinkomen voor iedereen geldt. Alle Finnen zouden er op de één of andere manier op vooruit moeten gaan. Ruusunen: ‘Je kunt ons experiment een mislukking noemen, maar ik ben er trots op dat wij Finnen dit hebben durven uitvoeren.’

Deze Finnen proeven met basisinkomen aan gratis geld en vrijheid

Als eerste land in de wereld deed Finland een onderzoek naar de invoering van een soort basisinkomen. Minder regels, meer vertrouwen: hoe bevalt dit de deelnemers aan het experiment?

‘Veel politici vermijden de term ‘basisinkomen’ nog, maar de facto komt het steeds dichterbij.’

Rutger Bregmans pleidooi voor een basisinkomen voor iedereen, of de 15-urige werkweek mag door veel politici worden weggezet als dagdromerijtjes van een jeugdige idealist, ondertussen groeit zijn het gehoor maar door. In 2016 interviewden wij hem.

Robots als banenverslinder: Ford pleit voor basisinkomen

Nu machines zelf leren nadenken, zullen ze ons steeds meer werk uit handen nemen. Heerlijk, toch? Ondernemer en auteur Martin Ford ziet het anders.

Het basisinkomen is als een songfestivallied: you love it, or you hate it, schrijft Peter de Waard in zijn column.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden