Basis voor postmodernisme

Jacques Derrida (74) was de laatst levende Franse filosoof die tot 'de denkers van 1968' behoorde, met Sartre, Lacan en Foucault....

Wie wil aantonen dat de grens tussen genialiteit en krankzinnigheid niet scherp te trekken valt, kan met het werk van Jacques Derrida aardig uit de voeten. In de ogen van zijn critici waren zijn theorieabsurd, warrig of domweg onbegrijpelijk, zeker zo talrijk waren en zijn de Derrida-fans.

Die laatsten leggen de nadruk op de waarde van zijn beroemde, uit de jaren zestig stammende theorie over tekstanalyse. Woorden bevatten meerdere culturele en historische lagen, die de schrijver van een tekst niet hoeft te kennen, maar waarmee de beschouwer diens tekst kan ontrafelen of deconstrueren. Met zijn deconstructivisme slaagde Derrida er op geniale wijze in nieuw licht te werpen op teksten, menen zijn volgers. Tegenstanders doen het af als 'charlatanerie' en 'obscurantisme', 'een foefje' om volstrekt andere betekenissen aan teksten te geven dan de auteur had bedoeld.

Critici en fans zijn het er over eens dat Derrida altijd buitengewoon hoge eisen aan zijn lezers stelde. Als filosoof wilde hij de kracht van literatuur doorgronden in de hoop dat hij zo tot een andere manier van denken zou komen een geheel andere invalshoek van literatuur dan het klassieke analyseren van tekst.

Derrida meende zijn doel alleen met gebruikmaking van literaire middelen te kunnen bereiken. Alleen zo zouden de verrassende raadsels die de betere literaire teksten bevatten, tot hun recht kunnen komen. Zijn voorkeur ging daarbij uit naar teksten die 'het raadsel van het bestaan' tot onderwerp hadden. Via hen en filosofen als Heidegger, Nietzsche en Hegel poogde hij nog onontgonnen gebieden van het denken te betreden. Omdat de dagelijkse taal daar per definitie voor tekort schiet, kon hij er alleen maar in uiterst moeilijke bewoordingen over schrijven.

Met zijn deconstructivisme dat zich behalve op teksten, ook op idee instituten en waardes liet toepassen, legde Derrida de basis voor het postmodernisme en inspireerde hij met name in de VS nieuwe vormen van literatuurtheorie, vrouwenstudies en architectuur. Zelf bewoog hij zich op een steeds breder terrein: behalve aan literatuurwetenschap besteedde hij in zijn circa tachtig boeken met name aandacht aan allerlei morele kwesties (vriendschap, gastvrijheid, vergeving, verantwoordelijkheid).

In de afgelopen tien jaar stond de naam van deze altijd geageerde linkse intellectueel onder menig pamflet waarin maatschappelijke misstanden werden aangeklaagd. Dat was tot vorig jaar het geval. Dit jaar kreeg hij kanker, waaraan hij vrijdagnacht overleed.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden