Barstjes dreigen onherstelbare scheuren te worden nu Brussel kiest voor 'nucleaire optie' tegen Polen

Geen kerstbestand in de al twee jaar durende uitputtingsslag tussen Polen en de Europese Commissie. EU-commissaris Frans Timmermans zette woensdag vol de aanval in door een zware, nooit eerder gebruikte strafprocedure in gang te zetten tegen de rechts-nationalistische regering in Warschau. Volgens hem brengt zij de rechterlijke macht onder politieke controle en schendt zij daarmee de democratische waarden van de EU.

Demonstranten in Warschau tegen de hervormingen van de Poolse rechtstaat. Beeld epa

Tot nu toe was het vooral een gevecht tussen de Europese Commissie en Polen, maar door het activeren van de zogeheten Artikel 7-procedure worden ook de regeringen van de lidstaten erbij betrokken. Het is een sprong in het duister.

Onafhankelijke rechtsstaat

Timmermans hoopt dat Polen zal zwichten onder de sterk opgevoerde Brusselse druk. Als het Oost-Europese land binnen drie maanden de gevraagde concessies doet, kan de strafprocedure volgens hem weer worden stopgezet. Maar of dat zo gaat lopen, is verre van zeker. Wat er straks misschien resteert is een ongebroken Polen en een onmachtige, gespleten en getraumatiseerde Europese Unie.

Timmermans kent de risico's. 'Het is met pijn in het hart dat we Artikel 7.1 inroepen. Maar de feiten laten ons geen andere keus. Dit gaat om de EU als geheel, om wie we zijn', zei hij op een persconferentie.

Het conflict gaat over wetten die de Poolse regering een grotere greep geven op het Constitutionele Hof, het Hooggerechtshof, normale rechtbanken en andere gerechtelijke instanties. Veel zittende rechters worden met gedwongen pensioen gestuurd en in de benoeming van vervangers krijgt de parlementaire meerderheid van de regerende Partij voor Recht en Gerechtigheid (PiS) de doorslaggevende stem. Dit bedreigt de scheiding der machten en betekent het einde van de rechtsstaat. Want die zal onafhankelijk zijn of niet zijn, zo is vrij vertaald het standpunt van Timmermans.

Sinds januari 2016 heeft hij geprobeerd met gesprekken, waarschuwingen en aanbevelingen de PiS-regering op andere gedachten te brengen. Zonder succes. Daarom wordt nu naar het zwaarste middel gegrepen: het in werking stellen van Artikel 7. Dit voorziet in de mogelijkheid van sancties, inclusief de zwaarste: het intrekken van het stemrecht in de EU. Het zijn de lidstaten die daarover moeten besluiten.

Volgens Artikel 7.1 van het EU-verdrag moeten zij nu eerst vaststellen of er een 'duidelijk risico' bestaat dat Europese waarden worden geschonden. Vindt viervijfde van de lidstaten dat, dan volgt een aanbeveling of waarschuwing. Wordt daaraan geen gehoor gegeven en men constateert dat er metterdaad sprake is van een 'ernstige en blijvende schending' van de rechtsstaat, dan kunnen de lidstaten volgens Artikel 7.2 en 7.3 besluiten tot strafmaatregelen. Voor sancties is unanimiteit vereist, wat elke lidstaat een vetorecht geeft.

'Nucleaire optie'

De Artikel 7-procedure staat ook bekend als de 'nucleaire optie'. Nooit eerder werd zij toegepast. De Duitse kanselier Merkel en de Franse president Macron zeiden op de recente Europese top dat zij de actie steunen. De meerderheid van de EU-landen deelt de zorgen over Polen. Toch zijn sommige lidstaten er niet blij mee dat het zover is gekomen en dat Timmermans nu de kwestie bij hen deponeert. Want hoe gaat dit eindigen?

De Poolse premier Morawiecki zei onmiddellijk na Timmermans' optreden dat de justitiële hervormingen pure noodzaak zijn. President Duda zette zijn handtekening onder de laatste juridische wetten, bijna als provocatie. De Hongaarse vicepremier Zsolt Semjen verklaarde dat Hongarije zijn veto zal uitspreken over sancties. Artikel 7-procedure was nog niet geactiveerd, of zij liep al vast.

Timmermans weigert te buigen omdat er democratische principes op het spel staan. Maar voor de PiS-regering gaat het om een niet minder heilige zaak: de nationale soevereiniteit. We hebben het juk van Moskou niet afgeworpen om ons aan Brussel onderschikt te maken, heet het. Zo botsen verschillende waarden en geschiedenissen, wat de strijd heel emotioneel maakt.

Mateusz Morawiecki Beeld afp

Een hoge Brusselse bron vreest dat er uiteindelijk slechts verliezers zullen zijn. Polen ontloopt dan misschien sancties, maar wel op straffe van een isolement en een 'vernietigde' reputatie, zoals EU-president Donald Tusk (een Pool) zei. De andere lidstaten kunnen achterblijven met de scherven van een mislukte operatie om een onwillige lidstaat tot de orde te roepen.


Timmermans' strijd is er een van de lange adem

'Ik laat niet los.' Dat zegt Frans Timmermans over zijn krachtmeting met Polen. Zijn verbetenheid wekt de indruk van een persoonlijke kruistocht. Hij zal dat tegenspreken, maar zeker is dat hij een heilig geloof heeft in zijn missie om de Poolse democratische rechtsstaat te redden.

Al lang voordat het conflict losbarstte, verkondigde hij dat de Europese Unie meer moet zijn dan een markt of munt. Het is ook een democratische waardengemeenschap. Voorjaar 2014 zei hij daarover: 'Als we elkaar de maat nemen over vis en financiën, dan toch zeker ook over de fundamentele waarden die we geacht worden te delen.'

Hij was op dat moment Nederlands minister van Buitenlandse Zaken. Kort daarna werd hij eurocommissaris. Maar hij vergat zijn eigen woorden niet. Toen de net aangetreden rechts-nationalistische Poolse regering eind 2015 begon te sleutelen aan de rechterlijke macht, dook hij er bovenop.

De sterk ideologisch ingestelde tegenstander gaf echter niet mee, laat staan toe. Timmermans was als een schroef die zich halverwege onwrikbaar vastdraait in het Poolse hardhout. Woensdag leidde dat tot pijnlijke vragen op de persconferentie. Wat doet het met je gezag als de andere partij twee jaar lang niet naar je luistert? Heeft u te snel gehandeld? Het beeld rees op van een man die met zijn nucleaire optie in eigen voet schiet.

Timmermans gaf geen krimp. Hij heeft de steun van het Europees parlement, Merkel, Macron en verreweg de meeste lidstaten. 'Het ontkracht de Poolse mythe dat zij alleen een probleem hebben met één gek in Brussel', zei hij.

Frans Timmermans Beeld epa

Wat verandert er in Polen en wie zijn de hoofdrolspelers?

Een omstreden wet over de organisatie van gewone rechtbanken was eind juli nog maar net gepubliceerd in de Poolse staatscourant of Brussel zette een strafprocedure in werking, zo maakte de Europese Commissie de dag erna bekend.

President Andrzej Duda verklaarde in juli dat hij twee van de drie omstreden wetten op zijn bureau niet ging ondertekenen. De aankondiging kwam als een kleine politieke aardschok (+).

De rechters van het Constitutioneel Hof in Polen worden tegengewerkt door de populistische regering, zegt hun voorzitter. 'Partijleider Kaczynski haat het idee van een onafhankelijke rechterlijke macht.' (+)

Jaroslaw Kaczynski is het brein achter de omstreden hervorming van de rechtspraak, maar zijn minister van Justitie is er het gezicht van. Zbigniew Ziobro is bezig zijn machtsbasis te vergroten, in de hoop de volgende premier te worden (+).

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.