Barre tijden voor de Over-Betuwe

Betuwelijn, hogesnelheidslijn en nieuwe snelwegen zullen Over-Betuwe en Liemers voorgoed veranderen. Zo komt bij Slijk Ewijk aan de Waal een containerhaven....

door Harry van Gelder

DE komende weken stikt het hier van de fietsers', zegt veerman G. Schellink. Zijn gierpont, die vanuit een vast ankerpunt in de rivier naar de overkant giert, is nu vrijwel leeg. Slechts één auto en een paar fietsers bevolken het pontje over het Pannerden Kanaal. ''s Zomers kan ik het niet bijbenen', zegt de schipper. 'De hele dag zit ik dan vol fietsen. Vaak moet ik dan nee verkopen, terwijl het toch maar een paar minuten duurt voor de gierpont aan de overkant is.'

Het veerpontje ligt op een prachtige fietsroute door het rivierenlandschap rond Arnhem. Het is tevens opgenomen in het boekje Laten wij de Over-Betuwe prijzen, twee fietsroutes door het knooppunt Arnhem-Nijmegen. Dat is niet voor niets gebeurd. Het gebied staat een enorme verandering te wachten. Arnhem en Nijmegen worden opgetild in de vaart der volkeren. Betuwelijn, hogesnelheidslijn en nieuwe snelwegen zullen deze streek voorgoed veranderen.

'Het zijn barre tijden', schrijven H. Hendrickx en H. Derckx in hun boekje. De heren hebben het geloof in de overheid totaal verloren en laten hun tranen de vrije loop. 'Wat hele generaties hebben opgebouwd, gaat in onze moderne tijd met grof gemak op de schop. Deze brochure biedt u de mogelijkheid om afscheid te nemen van Over-Betuwe en Liemers en de bewoners die zich eeuwenlang veilig wisten achter hun dijken.'

'Daar', wijst schipper Schellink gelaten. Even verderop komt een belangrijke tunnel voor de Betuwelijn, de omstreden goederenspoorlijn van de Rotterdamse haven naar Duitsland. Aan het dit water zal niet veel veranderen. Maar op andere plekken zal de vooruitgang onherroepelijk haar tol eisen.

Het nu nog rustige provincieplaatsje Zevenaar, waar zelfs op zaterdag geen rijen voor de kassa's van de supermarkten staan, zal veranderen in een druk knooppunt van wegen en spoorbanen. Maar liefst 160 goederentreinen zullen per dag met enorm veel kabaal door dit stadje razen. Gelukkig voor de bewoners gaat een flink stuk door een tunnel, maar toch zal het arcadische leven er nooit weerkeren.

Eerst hebben de bewoners zich nog flink verzet, maar langzaam ebde dat weg. De actievoerders konden niet op tegen het grote geld en de koppige overheid die koste wat kost de vooruitgang een handje wil helpen. 'Het verzet, hoe fel ook, kan moeilijk op tegen de enorme zakelijke belangen en de geplande miljardeninvesteringen. De overheid treedt beschamend op. Mensen die protesteren, worden uitgemaakt voor NIMBY's (Not in my backyard, niet in mijn achtertuin). 'Zij hadden geen oog voor het hogere belang', schrijven Hendrickx en Derckx cynisch.

Bij Zevenaar zijn de eerste contouren van de verandering al zichtbaar. Rond de spoorbaan zijn de villa's al verdwenen. Alleen de Wipp Inn staat nog recht overeind. En hoopt dat nog een tijdje vol te houden. Millenniumparty staat op de gevel.

We fietsen er langs en komen bij het dorpje Oud-Zevenaar. Tot onze grote verbazing zijn ze daar een geheel nieuwe woonwijk aan het bouwen op nog geen 150 meter van het spoor. Later zullen we hetzelfde in Duiven zien. De Liemers moeten onverbetelijke optimisten zijn.

De Betuwetocht is niet het fraaiste fietstraject door het gebied. Het voert weliswaar langs prachtige natuurgebieden, maar ook langs vervelende en onooglijke industrieterreinen. Maar dat is ook de bedoeling. 'De uitgezette fietsroutes zijn niet recreatief bedoeld. Wij willen laten zien wat er allemaal gaat veranderen', zegt Alex de Meijer van Milieudefensie, een van de initiatiefnemers van de tocht.

In Bemmel bouwt Amstelland Vastgoed een 'Romeinse' enclave, die in 2000 af moet zijn. Klein Rome gaat de wijk heten. De brochure is al net zo lawaaierig als de Betuwelijn. 'Het midden wordt Toscaans; op het noorderlijk eiland komen onder andere acht vrijstaande woningen met klinkende namen als Palazzo Borghese en Palazzo Venezia, ware paleisjes waar de toekomstige bewoners zich in Venetië wanen wanneer ze uit hun privétuin in hun bootje stappen.'

Het lijkt er op alsof ze in Arnhem volledig de kijk op de werkelijkheid hebben verloren. Waarom moeten de mensen zich in Venetië wanen als buiten het prachtige Hollandse rivierenlandschap valt waar te nemen?

Op de vele rivierdijken in het gebied is het heerlijk fietsen. Als de pas tenminste niet wordt afgesneden door voorbijrazende auto's. Vooral bij het Rijn-strangengebied is het uitzicht over de oude riviergeulen (strangen), de reliëfrijke weilanden en de kolken fraai. Men probeert hier de natuur te verrijken door moerassige laagtes te vergroten en door middel van kleiafgraving de oude riviergeulen te herstellen, vertelt het fietsboekje.

De Over-Betuwe en de Liemers zullen in korte tijd een enorme gedaanteverandering ondergaan, met een scherpe tegenstelling tussen buiten- en binnendijks. Buiten de dijken wordt de ontwikkeling van het rivierengebied een handje geholpen. Binnen de omheining rukt de verstedelijking op.

Even later blijkt dat schrijnend. Langs de route staan dan overal bordjes met: stiltegebied. Het is moeilijk voor te stellen dat je hier zo'n beetje fietst op het traject van de Betuwelijn en de mogelijk doorgetrokken A 15.

Een andere, nu nog stille plek, die over een paar jaar een metamorfose ondergaat, ligt bij Slijk Ewijk aan de Waal. Daar moet een containerhaven komen. Ook hier zijn de protesten inmiddels verstomd. Een paar jaar geleden stonden er nog talloze protestborden met Haven hier? Over mijn (S)lijk-(Ewijk). Na een klimmetje is het uitzicht bovenop de dijk welddadig. Maar het Hollandse uiterwaardengebied, de steenfabriek aan het water en de talloze kwekkende vogels zullen verdwijnen. De aanleg van de containerhaven en de snelweg er naartoe gaat ten koste van de vogelrijke geul en weilanden in de uiterwaarden. Ook zullen boomgaarden sneuvelen en straks zal Slijk Ewijk niet meer over de dijk te bereiken zijn.

BIJ Valburg strijdt nog eenzaam het SGP-raadslid Hol tegen de vooruitgang. In een groenstrook tussen het spoor en de nieuwe snelweg A 15 staat alleen nog zijn boerderij. Tegen De Gelderlander zei hij in maart 1996: 'Ergens eind jaren zeventig heeft Dries van Agt de snelweg hiernaast geopend. Niet lang daarna zeiden we tegen elkaar: hé, een auto; die zal wel verdwaald zijn.'

Hol weigert te vertrekken voor het oprukkende beton. Maar dat beton lijkt hem te gaan opslokken. De verdwaalde auto is inmiddels een file geworden. Hol blijft knokken tegen beter weten in. Zijn verleden bestaat niet meer. Even, bij de dijk achter Oud-Zevenaar, krijgen we daar nog een inkijkje in. Terwijl we het smalle eeuwenoude processiepad op fietsen, beginnen de kerkklokken te luiden. Beneden, onderaan de dijk, gaan de deuren open van het historische kerkje. Een begrafenisstoet komt naar buiten. Voorop de kist met de dragers in stemmig zwarte pakken en hoge hoeden. Langzaam schuifelt een kleine stoet mensen naar het kerkhofje, dat een honderdtal meters verder ligt.

Dit is ongetwijfeld een beeld dat de samenstellers van de fietstocht door de Liemers en Over-Betuwe willen behouden. Maar de vooruitgang dendert voort en zal dit gebied voor eeuwig veranderen. De Betuwelijn en de hogesnelheidslijn moeten over een tiental jaren klaar zijn. Degene die nog wil genieten van de 'oude wereld', moet opschieten. In Zetten staat het treffend. Op een rustieke boerderij lezen we: 'Hoort u de Betuwelijn? Nee, stil heé'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden