Barbarij van het hooggebergte

In september 1940, de Tweede Wereldoorlog was een jaar aan de gang, werd Anton Bruckner over de Pyreneeën gedragen. Het was een ogenschijnlijk terloopse mededeling in de tweede aflevering van de schitterende televisiedocumentaire over de familie Mann, een nooit te doorgronden familie, waarvan Thomas de geheimzinnigste blijft, raadselachtig als zijn...

In de tweede aflevering werd de familiekroniek een tijdsgeschiedenis: de jaren dertig en daarin de moord op de Europese cultuur - Duitsland maakte zichzelf af - kregen gestalte. Misschien het indrukwekkendste in die chaos is het Duits van Thomas Mann. De nazi's hebben dat Duits niet omgebracht, zoals George Steiner beweert, maar het heeft de Duitse cultuur twaalf barbaarse jaren buiten Duitsland laten voorbestaan.

Er is veel gevlucht in het begin van die jaren veertig. Twee leden van de familie Mann trokken over de Pyreneeën naar Spanje: Golo, Thomas' jongste zoon (toen 31 jaar) en zijn oom Heinrich, Thomas' oudste broer (toen al 69 jaar). De laatste was vergezeld van zijn vrouw of vriendin Nellie. Er waren twee Amerikanen in de groep en nog twee bijzondere figuren: de schrijver Franz Werfel - eens vriend van Kafka - en zijn vrouw Alma Schindler, de weduwe van de componist Mahler. Waar zij met de Manns zijn samengekomen, weet ik niet. Werfel zelf deed op zijn vlucht de bedevaartplaats Lourdes aan; daar deed hij de belofte, bij redding, een boek over de plaats te schrijven. Dat werd Das Lied von Bernadette, waarvan het succes (het boek werd ook verfilmd) als een wonder moet gezien worden!

In de documentaire neemt de vlucht maar een minieme plaats in. Maar één kleine mededeling maakte de vlucht voor mij het centrum van de hele aflevering. Alma Mahler, zoals ik haar toch het liefst noem, droeg het manuscript van de derde symfonie van Bruckner bij zich, heel die verschrikkelijke tocht lang. Het manuscript werd voor mij een symbool: zij redde de Europese cultuur van de barbarij (zoals dat gezelschap veel van het beste van die cultuur vertegenwordigde en in veiligheid bracht, het vege lijf is meer dan lichaam en leven). Het manuscript moet zwaar zijn geweest: bijna een uur muziek. Misschien heeft Mahler het handschrift van Bruckner cadeau gekregen: hij was enige tijd diens leerling en zijn eigen werk is zonder dat van Bruckner moeilijk denkbaar.

Ik hoop dat Alma Mahler de symfonie goed heeft gekend. Wellicht klonk de muziek wel in haar hoofd tijdens die tocht. Ze moet dan alles hebben herkend. Ik heb de symfonie die de opdracht 'Meister Richard Wagner in tiefster Verehrung' kreeg, beluisterd. Daar was meteen in het begin de zo vertrouwde zware monumentaliteit. En die houdt lang aan: gebergten van angstaanjagende grootheid dringen zich op. Maar daar komen we in het derde en vierde deel - beide van een gelukkigmakende lichtheid, maar je hebt ook heel wat achter je - in lichte dalen, bijna de grazige weiden van de psalmist: we zijn er uit, we zijn bevrijd.

Zo moet de wereld die Alma Mahler na het hooggebergte bereikte, eruit hebben gezien. Zij was gered en het manuscript dat alles al zestig jaar eerder had laten klinken, ook.

Waar het handschrift nu is, weet ik niet. Ik hoop dat het in een museum of bibliotheek geëxposeerd wordt, met het verhaal van de redding erbij. Een handschrift - dat is het oude Europa. Misschien laat men zelfs de muziek er wel om heen klinken. (Het moet een sensatie geven als de Book of Kells, het mooiste evengelieboek aller tijden, dat in de bibliotheek van Trinity College in Dublin ligt. Men zegt dat monniken op het eilandje Iona eraan begonnen. Zij moesten vluchten voor de barbaren. Het boek, dat grootste symbool van hun geloof en leven, namen zij mee, naar Kells in Schotland).

Wat zou ik als symbool de bergen over willen dragen?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden