Bankroet kan een stad redden

Steeds meer Amerikaanse steden zitten zo diep in de financiële problemen dat ze besluiten een faillissement aan te vragen. Deze week heeft de gemeente San Bernardino in de staat Californië een bankroet aangekondigd, omdat er simpelweg geen geld meer is om pensioenen van ambtenaren en andere cruciale uitgaven te dekken.

NEW YORK - Tijdens een periode van 'faillissementsbescherming' kunnen schuldeisers geen aanspraak maken op hun geld. Contracten worden tijdelijk 'bevroren'. Dit stelt het stadsbestuur in de gelegenheid om wel de politie, brandweer en energievoorziening gaande te houden.

San Bernardino is binnen een maand de derde Californische stad die 'de nooduitgang' opent. De reden voor de crisis, die vooral de staat Californië heeft getroffen, ligt in de ingestorte huizenmarkt. Door de hypotheekcrisis staan veel panden leeg. Dat leidt tot dalende belastinginkomsten en gapende begrotingstekorten; de vertrokken huizenbezitters vormen niet langer een inkomstenbron.

Tegelijkertijd kampen steden in de westelijke staat met nauwelijks te dragen arbeidskosten door de hoge pensioenen in de publieke sector, waarop werknemers veelal op jonge leeftijd (50 of 55 jaar) recht hebben. Tussen 1999 en 2010 stegen de pensioenen gemiddeld met meer dan 11 procent: twee keer zo veel als de uitgaven aan de openbare veiligheid, sociale diensen, gezondheiszorg en recreatie.

Dat berekende Stanford University, waarmee de onderzoekers de vinger op de zere plek legden. In de staat en elders in de VS zijn de salarissen en pensioenen in de publieke sector onhoudbaar snel gestegen. In Illinois heeft dit feit al geleid tot fel politiek debat, harde bezuinigingen en verhitte demonstraties.

Teken aan de wand

San Bernardino is niet de eerste en ook niet de grootste stad die het faillissement aankondigt. Maar kenners beschouwen juist de crisis in San Bernardino als een teken aan de wand.

De noodgreep van gemeenten-in-nood kan wel eens een nieuwe trend zijn, waarschuwt Jim Spiotto, een jurist uit Chicago die gemeentelijke faillissementen op de voet volgt. 'Ik denk dat het een alarmsignaal is.' Want ook in Michigan, Rhode Island en tal van andere staten zien steden nauwelijks meer een uitweg, zeker nu de federale overheid in Washington steeds minder steun aan lagere overheden te bieden heeft.

Maar de burgemeester van Vallejo raadt aan om het bankroet zo mogelijk te omzeilen. Deze Californische stad was in 2008 de eerste in de VS die failliet ging nadat de crisis had toegeslagen. Twee brandweerkazernes zijn gesloten. Slechts een fractie van de rampzalig slechte wegen wordt nog onderhouden. De helft van de gemeentelijke werknemers is ontslagen en de overgebleven helft is overspannen.

Een faillissement van een bedrijf of een lokale overheid kost bovendien geld. Vallejo (112 duizend inwoners) besteedde maar liefst 10 miljoen dollar (8,2 miljoen euro) aan advocaten. 'Het eist een enorme tol', zei burgemeester Osby Davis. 'En je zit met het stigma. Hoe kom je af van het etiket 'failliete stad' om vervolgens weer een begerenswaardigde woonplaats te worden?'

Compleet opheffen

Een uiterste optie is het compleet opheffen van een gemeente. Omringende steden en districten nemen dan de wijken, bedrijven en woningen over. Dat is echter niet het plan in San Bernardino. Wel is het daar mogelijk dat de diensten van politie en brandweer worden uitbesteed aan het overkoepelende district of het bestuur van Californië. Ook privatisering van deze overheidsdiensten is bespreekbaar, zegt een woordvoerder van San Bernardino.

Net als stadsbestuurders elders in de VS geeft hij de schuld aan de ambtenarenvakbonden, die onbuigzaam aan de pensioencontracten vast zouden houden. Dat ontkent de vakbond voor brandweerlieden. 'Voordat je de bonden weer de schuld geeft, moet je eerste je financiële huishouding op orde brengen', aldus een zegsman.

De getroffen steden trachten paniek en leegloop te voorkomen. Het bestuur van het bergdorp Mammoth Lakes, waar een aantal Amerikaanse topatleten traint, drukt de bevolking op het hart dat ze zich geen zorgen hoeft te maken. De politie en brandweer werken door en het onderhoud van wegen, parken en de luchthaven gaat verder.'

Gouverneur Jerry Brown wil niet speculeren over een domino-effect nadat drie plaatsen recentelijk failliet zijn gegaan. Wel hebben de staat en het land te lang boven hun stand geleefd, zei hij.

De sfeer werd geschapen door 'de hypotheekzeepbel, de hebzucht, door mensen die geen idee hadden waar ze in godsnaam mee bezig waren'. Brown doelde op nieuwe huizenbezitters die ongedekt enorme bedragen konden lenen, totdat de zeepbel uiteenspatte.

Volgens bankroetadvocaat Michael Sweet uit San Francisco zijn in Californië - het epicentrum van de hypotheekcrisis - nog meer problemen te verwachten. Want daar liggen de steden die voor hun begrotingen leunen op inkomsten uit de onroerend-goedbelasting. 'Zij zullen nog meer pijn gaan voelen.'

Sinds 1937 kunnen Amerikaanse steden 'bankroetbescherming' aanvragen onder hoofdstuk 9 van de Faillissementswet. Dat hebben sindsdien 640 gemeenten gedaan. De afgelopen weken voegden Mammoth Lake (8200 inwoners), Stockton (300 duizend) en San Bernardino (210 duizend) zich daar bij: hun pensioenkosten zijn ondraaglijk hoog, terwijl belastinginkomsten tegenvallen. Onder 'Hoofdstuk 9' worden alle betalingen door de gemeente tijdelijk opgeschort, terwijl er financieel orde op zaken wordt gesteld. Maar de rente-kosten stijgen vaak door zo'n noodgreep. Lang niet alle staten staan toe dat steden zich failliet verklaren. In Michigan modderen noodlijdende steden zoals Detroit door - met hulp van de staat.

Amerikaanse steden kunnen tijdelijk failliet gaan

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden