Banketbakkers en voetbaltrainers

Heeft Louis van Gaal Ajax tot werldkampioen gemaakt of wordt de trainer meegezogen in het succes van Ajax? Kortom, wat maakt iemand tot een goede oefenmeester?...

EEN VISIE hebben, daar hangt het succes van een voetbaltrainer van af, vinden de oefenmeesters zelf. Een visie voor de lange termijn. Alleen Fritz Korbach van De Graafschap gelooft daar niets van. 'Louis van Gaal is van de lange termijn, zeggen ze. Ja, weet je waarom hij dat kan doen? Omdat hij succes heeft. Voetbal is een pure prestatie-bedrijfstak. Succes, Succes, Succes, met grote hoofdletters.'

Voor Hans Westerhof van Groningen behoort visie een gegeven te zijn dat verankerd zit in de cultuur van de club. 'Hier in Groningen wil men het een beetje opportunistisch. Een man die drie keer met een sliding de bal probeert te veroveren en de derde keer lukt het, die wordt speler van het jaar. Een grote sterke spits, als Eykelkamp was, grote sterke kerels in het centrum, als Koevermans en vroeger De Wolf. Een bal direct dood aan de poot is mooi natuurlijk, maar als een speler ook niet iets spectaculairs vertoont vindt men hem hier een beetje een dooie.'

Clubs uit een dalletje trekken werd het handelsmerk van Fritz Korbach, die ook bij Ajax of PSV had kunnen zitten, denkt hij, als hij zich in de publiciteit wat minder Korbachiaans had gemanifesteerd, dat wil zeggen, wat beter op z'n woorden had gepast. Nu dus De Graafschap.

'In de jaar of 28 dat ik me op de voetbalvelden als oefenmeester beweeg, is succes het nummer-1-criterium geworden voor de beoordeling van een voetbalcoach. Het voetbalkader van vroeger, de verenigingsbestuurders, is overgenomen door de commercie. Die gaat veel gauwer om voor invloeden van buitenaf en wikkelt vervolgens ook makkelijker de zaken af: trainer, je hebt geen succes, ga met een zak geld, aju en even goeie vrienden.'

Vorig seizoen kregen dertien proftrainers hun ontslag, en voordat vorige maand het tweede deel van de competitie 1995/'96 begon, waren dat er al acht.

De Betaald Voetbal Organisatie De Graafschap ontsloeg Frans Körver ruim voor de helft van het seizoen en verving hem door Korbach, net afgewikkeld bij het Turkse Istanbulspor, die in Doetinchem een contract tekende tot slechts het eind van het seizoen. 'Bij degradatie is het einde oefening voor mij. Pakken we genoeg punten, dan blijf ik nog twee jaar en kom ik wel met iets leuks.' Een visie voor de langere termijn misschien.

Hans Westerhof, met zijn voorkeur voor de 'grote sterke kerels', zegt dat het Groningse publiek daarbij ook een zwak koestert voor de aparteling: Fandi, Djurovski later, Sion nu. 'Onvoorspelbare spelers over wie je urenlang met elkaar kunt lullen in het café. Geen Overmars of Finidi George, over hen is iedereen het met elkaar eens. Kluivert weer wel, dat is een aparte.'

Zulke ingrediënten vormen volgens Westerhof een visie, waaraan het clubbestuur zich strak en rechtlijnig dient te houden: 'Zo wordt hier gevoetbald, en daar zoeken we een passende trainer/coach bij.' Die op zijn beurt vertaalt de clubvisie in zinvolle trainingen met de selectie - eveneens strak en rechtlijnig.

De 'omgang met de groep' is Westerhofs derde poot. 'Daarin moet je juist kwetsbaar en open zijn. Want de groep is hectisch en zit vol spanningen tussen kankerpitten, vedetten, arrivé's, dalers en jonge honden. Die drie bij elkaar zijn voorwaarde voor het worden van een goede, misschien wel grote voetbalcoach.'

Bert Jacobs, nu Volendam, is de oude rot van het gilde. Anders dan Hans Westerhof, die na de mislukking bij PSV terugkeerde naar FC Groningen en met die club getrouwd raakte, draagt Jacobs een reeks van clubs in zijn curriculum vitae mee. Voornamelijk clubs in de marge, die hij bij vertrek 'veldeconomisch gezien' meestal in beteren doen achterliet: hij maakte spelers tot betere voetballers en dus ook financieel meer waard. 'Ik heb miljoenen voor de clubs verdiend.'

Voetbalvisie? 'Die moet je zelf hebben, de meeste clubs hebben er geen.' De zijne is: 'In principe uit balbezit spelen, voetballen uit een veldbezetting, en daarin de aanwezige poppetjes op de goeie plaats zetten.'

Probleem van het type clubs waar Jacobs het bijna altijd mee moet doen, is dat hij geacht wordt 'lopende de competitie het elftal op te bouwen' en dat de paniek om punten te halen de technisch-tactische opbouw van het spel doorkruist. 'Zoals bij Volendam nu. Het bestuur heeft mij gevraagd bij de club een visie voor de langere termijn te ontwikkelen. Maar de actuele omstandigheden bepalen de praktijk natuurlijk. En zitten die even tegen, dan krijgt de voetbalcoach gegarandeerd veel last van banketbakkers in zijn omgeving.'

Jeune premier Henk ten Cate begon dit seizoen bij Sparta, nadat hij een half leven bij Go Ahead in dienst was als voetballer, assistent-coach en hoofdcoach. 'Mijn visie komt overeen met wat Ajax al jaren doet. Je hoeft niet per se de beste voetballers te hebben, als het er maar elf zijn die samen het beste team vormen. Veldbezetting garanderen, bij balverlies zo snel mogelijk balbezit herstellen en terugkeren in de ideale posities van het systeem.'

Ten Cate zag Sparta op z'n Engels de bal zo snel mogelijk van de centrale verdediger naar de spits spelen en het middenveld overslaan. Inmiddels heeft hij de middenvelders Jalink en Groenendijk omgevormd tot het hart van de ploeg, tot draaischijven voor de 'opbouw van achteruit' en het positiespel.

'Qua uitvoering halen we het nog niet bij Ajax, maar dàt is het perspectief. We zitten nu in de fase dat de dragende spelers leren zelf meer initiatieven te nemen om dingen om te zetten, te anticiperen op niet voorziene situaties. Van Gaal noemt dat ''de wedstrijd lezen''. Als het zo ver is zijn we klaar met de grote lijnen.'

Ten Cate wil het zo, Sparta wil het ook en Ten Cate voelt zich daarom thuis bij deze in veel opzichten met Ajax te vergelijken 'nette club'. Beide hebben gekoesterde namen, bekende shirts, uitstraling. Beide zijn verenigingen gebleven met een traditie van beschaafde bestuurders, goede jeugdopleidingen. Beide verheugen zich in familiegevoel, rust, continuïteit. 'Daarom houdt Sparta het ook al meer dan honderd jaar vol, met zoveel minder middelen dan Ajax of die club uit Rotterdam-Zuid.'

Topamateurtrainer Henny Schipper krijgt regelmatig Louis van Gaal over de vloer en te eten. Zelf is hij ook gek van voetbal, maar Louis' overgave kan hij niet opbrengen. Volgens Schipper wordt het succes bepaald door persoonlijkheid, deskundigheid, leidinggevende capaciteiten, toewijding en inzet; plus nog iets er bovenop en iets speciaals.

'Voetbal lijkt voor Johan Cruijff te zijn geschapen, maar trainingen geven kan hij niet. Daar heeft hij experts voor: een looptrainer, een aparte conditietrainer, een organisatietrainer. Toch is hij een fantastische voetbaltrainer. Waarom? Hij heeft een visie: het spel met veel risico's spelen. Door zijn natuurlijk leiderschap weet hij die dwingend op te leggen. En hij heeft een geniale kijk op concrete spelsituaties. Als jij nou es een half metertje naar links gaat staan, en waarachtig...'

Henny Schipper speelde met Johan putvoetbal in de Amsterdamse wijk Watergraafsmeer. Zeven tegen een. Die ene was Cruijff. Hij deed dan een-tweetjes met de stoeprand en won. 'Jongetjes en profspelers zijn daar gevoelig voor. CIOS-mensen, docentachtige types als Berger, Beenhakker, de nice guys Westerhof en De Haan van Heerenveen redden het niet. Ze missen net de brille, dat uitgenasjte, het uitgekookte.'

Schipper, die in de jaren zestig in het eerste van Ajax speelde, verdient zijn geld als sportleraar. Hij zou niet kunnen wat zijn vriend Van Gaal, ook een tijdje sportleraar, wel deed: leven voor en bestaan in voetbal.

'Hij is een grote. Omdat hij zijn stijl weet over te brengen op de hele club, van de voorzitter tot de doelverdediger. Omdat hij voorgaat in zelfdiscipline, mijlenver voorgaat. Hij is er 's ochtends als eerste en gaat als laatste weg uit De Meer. Omdat hij erin slaagt zijn spelers als teamspelers te laten fungeren, ze ondergeschikt te maken aan het systeem, zonder dat ze in opstand komen. Dat is knap. Iedereen, ook de gevoelsmatige creatieveling, dient in de eerste plaats zijn basistaken te vervullen.

'Bij Ajax hanteert men maar een stuk of negen oefenvormen. Maar die zitten er wel in, hoor. Herhalen, herhalen, herhalen, en vervolgens perfectioneren. Zoals de Roemeense turnstertjes. En zoals bij AZ zoveel jaar geleden onder Georg Kessler. Veel mensen vonden dat toen saai voetbal, ik vond het fantastisch. In tegenstelling tot Kessler lukt het Van Gaal zonder kadaverdiscipine, en daarom is zijn constructie ook zoveel steviger dan die van Kessler bij AZ.'

De ervaringen en het ontslag bij Vitesse in het afgelopen seizoen hebben Ronald Spelbos tot in zijn ziel verbitterd: 'Het is het mooiste wat er is, voetbal, maar als ik mezelf en mijn ideeën niet trouw kan blijven, stop ik met dit vak.' Hij heeft geleerd dat het voor een trainer/coach 'lang niet altijd een voordeel is zelf heel hoog gevoetbald te hebben'.

Ronald Spelbos speelde bij het kortstondig gloriërende AZ, bij Club Brugge, bij Ajax, en 21 keer in het Nederlands elftal. 'Ik weet wat er nodig is voor de top: keihard werken. Hoe hoger je wilt, des te meer moet je er voor over hebben. Buiten de aanleg die je hebt, moet je ook nog eens een grote mate van zelfdiscipline aan de dag leggen. Ik kan veeleisend zijn, erg veeleisend. Dat botst dan wel eens met spelers die er niet alles aan willen doen om beter te worden dan ze zijn. Maar je krijgt nu eenmaal niks voor niks in het leven.'

Vitesse wil al jaren naar de top van het vaderlandse voetbal en in de competitie meer bereiken dan op zijn hoogst de vierde plaats achter Ajax, PSV en Feyenoord. Daartoe liet voorzitter/zakenman Karel Aalbers zijn oog vallen op Ronald Spelbos, die als assistent-trainer bij FC Twente door de spelers op handen werd gedragen en die door Johan Cruijff tot ideale secondant bestempeld was. Het eenvoudige NAC liet hij mooi en succesvol voetballen en hij werd de kroonprins van het Nederlandse trainersgilde.

Ongelukkigerwijs lekte halverwege het vorige seizoen uit dat Ronald Spelbos de nieuwe man bij Vitesse zou worden zonder dat de fungerende oefenmeester, de bij spelers en het Arnhemse publiek zeer populaire Herbert Neumann, ook maar van iets wist. Niet alleen de vaste supportersschare keerde zich tegen hem, gaandeweg ook de spelersgroep. Pas onlangs vond Spelbos nieuw emplooi bij FC Utrecht.

Organisatie en discipline binnen en buiten het veld, kei- en keihard werken, herhalen en steeds maar weer herhalen, spelers mentaal wapenen, spelers tot een team smeden: dat zijn voor Spelbos de ingrediënten. 'Ieder individeel belang valt samen met het teambelang. Een team verdraagt geen uitzonderingsposities. Er is niks mooiers dan in de ploeg met de ploeg iets te bereiken.

'Romario is het bekendste geval van een solist in een team: het gaat een jaar goed, maar altijd loopt het op zeker moment spaak. Je kunt dan beter met wat mindere spelers te maken hebben. Ik kan niet samenwerken met een speler die doet en laat wat hem goeddunkt.'

Niet alleen Van Gaal en Ajax ziet Spelbos als voorbeelden van zijn gelijk, ook Kessler en het AZ uit de tijd dat hij er speelde en zijn periode bij NAC. 'Ze stonden achtste in de eredivisie toen ik kwam. De club hunkerde naar iets, er zat kwaliteit, iedereen had bijna alles over voor het ene doel: met aanvallend voetbal het publiek vermaken. Als een club bezield is met visie en die tot consequent beleid maakt, kun je van spelers eisen dat ze keihard werken om hun zwakke punten te verbeteren, en gegarandeerd krijgen ze er dan ook plezier in.'

Ronald Spelbos, meent Hans Westerhof, is een coach met voetbalvisie, kan ook spelers trainen, ging de strijd niet uit de weg, maar liep bij Vitesse stuk 'op de groep'. Zelf overkwam hem iets soortgelijks bij PSV. 'Wat daar verkeerd zat, was vooral de samenstelling van de groep. Popescu en Vanenburg als leiders, Romario die ik dichter bij de groep moest brengen, wat me zoals bekend niet gelukt is. Daar sneuvelen de meeste trainer/

coaches op. Kijk, een PSV met Gullit, Koeman en Lerby, de top van Europa toen, had eigenlijk geen trainer nodig.'

Vroeger was de rangorde bij een club: 1 het bestuur, 2 de trainer, 3 de spelers. Nu is die: 1 de spelers, 2 de trainer, 3 het bestuur. Westerhof: 'De spelers zijn voor de club het gewichtigste kapitaal, hun macht is oneindig veel groter geworden. Klikt het niet tussen de trainer en de spelersgroep, dan stuurt het bestuur de trainer het bos in.'

Elinkwijk, Utrecht, Wageningen, Zwolle, Volendam, Twente, Cambuur, Go Ahead, Heerenveen, Istanbulspor - aan zijn rondgang langs de voetbalvelden hield Fritz Korbach de naam over een shocktrainer te zijn, iemand die een 'vastgelopen zaak weer in de brand kan steken'. Dat beeld bepaalde vanaf een zeker moment zijn carrière. 'Maar het is zo willekeurig en betrekkelijk. Het is misschien wel even vaak fout gegaan als goed.'

Zoveel voetbaltrainers zoveel eigenzinnigheid, en het mooie gevolg daarvan is, volgens Hans Westerhof: 'Dat er geen land ter wereld is waar zo verschillend voetbal gespeeld wordt met zoveel variaties en op zo'n tactisch niveau als in Nederland. Misschien komt het doordat we een handelsvolk zijn dat we ook in voetbal eclectisch te werk gaan. We pikken overal wat vandaan, perfectioneren het en kloppen ons op de borst dat we het zelf bedacht hebben.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden