Banken weer in geldnood: een tweede kredietcrisis?

Net als na de val van Lehman Brothers drie jaar geleden droogt de kredietverlening op, omdat banken elkaar niet meer vertrouwen. Staat Europa aan de vooravond van een tweede kredietcrisis?

De banken bekijken elkaar met argusogen, omdat ze zich zorgen maken over de gevolgen van de eurocrisis voor het financiële systeem. Als Griekenland zijn schulden niet terugbetaalt, moeten de Griekse banken zeker gered worden met overheidssteun. Hetzelfde geldt misschien voor de Franse banken, die bijna 57 miljard euro in Griekenland hebben geïnvesteerd. Volgens vrijwel alle economen is het zo goed als zeker dat Griekenland failliet gaat. Maar de echte zorg betreft Italië, waar eigenlijk alle belangrijke Europese banken 'groot' inzitten. De financiële markten zien een reëel gevaar dat Italië in het kielzog van Griekenland wordt meegesleurd. Een faillissement van Italië zou een systeemcrisis veroorzaken, die op zijn minst te vergelijken is met de situatie van eind 2008.

Als banken elkaar niets durven te lenen, kunnen ze moeilijker aan geld komen en ook minder uitlenen. Dat betekent dat bedrijven minder investeringsruimte hebben. Dat remt de economie, net als begin 2009.

Een graadmeter voor het onderlinge wantrouwen is de hoeveelheid euro's die Europese banken voor één nacht bij de Europese Centrale Bank (ECB) stallen. Dat bedrag overschrijdt de laatste tijd geregeld de 100 miljard euro. Afgelopen maandag was het 197 miljard euro, het hoogste in veertien maanden. Tijdens de kredietcrisis was het meestal meer dan 200 miljard euro. Veel geld in bewaring geven bij de ECB is een teken van wantrouwen.

Een ander bewijs voor de algemene geldnood is dat banken steeds meer van de ECB lenen. De ECB is de lender of last resort, waar een bank in principe alleen naartoe gaat als alle andere mogelijkheden om aan geld te komen zijn afgesloten.

Europese banken kampen ook met een dollartekort, omdat Amerikaanse geldverstrekkers zich terugtrekken uit Europa. Dat Amerikaanse banken het te riskant vinden om geld te lenen aan Europese financiële instellingen, blijkt uit de gestegen kosten van het omwisselen van euro's in dollars. Nu Europese banken niet genoeg dollars kunnen lenen, moeten ze die vaker op de valutamarkt kopen. De banken hebben dollars nodig omdat ze veel transacties in dollars doen. Volgens de Wall Street Journal draait de Amerikaanse toezichthouder van Wall Street de Amerikaanse filialen van buitenlandse banken de duimschroeven aan. De Federal Reserve-bank van New York eist dat deze dochterbedrijven grotere reserves in dollars aanhouden om te voorkomen dat ze naar Europa verdwijnen.

In één opzicht is de situatie zelfs ernstiger dan drie jaar geleden. De crisishaard bevindt zich nu niet in de VS, maar in Europa. De Amerikaanse regering greep destijds snel en krachtig in door de banken kapitaalinjecties op te dringen. Maar Europa heeft geen krachtige regering. Integendeel: de Europese leiders die de crisis moeten oplossen zijn hopeloos verdeeld. Dat vergroot het risico dat de eurocrisis eindigt in een nieuwe, zware crisis van het financiële systeem.

Donderdag sprongen de centrale banken van de VS, Groot-Brittannië, Japan, Zwitserland en de ECB eensgezind in het gat dat de Amerikaanse banken lieten vallen. De centrale banken zetten de dollarsluizen open. Exit nijpend dollartekort van de Europese banken. Dat is het belangrijkste verschil met de vorige crisis: toezichthouders, banken en overheden zijn beter voorbereid op rampen.

Toezichthouders als de ECB en de Amerikaanse Fed voorzien het financiële systeem zeer genereus van liquiditeiten. Banken die krap zitten, kunnen altijd aankloppen bij de ECB en de Fed voor krediet. De ECB is er zelfs toe overgegaan noodlijdende eurolanden te steunen door staatsobligaties op te kopen, een zeer omstreden besluit omdat de ECB zich hiermee een politieke rol aanmeet. Maar het voorkomt wel een faillissement van Griekenland, Portugal en Ierland en een schuldenexplosie in Italië en Spanje. Zolang de ECB de schulden van probleemlanden opkoopt, kunnen die niet failliet gaan en wordt een systeemcrash voorlopig afgewend.

Naar aanleiding van de gebeurtenissen van 2008 zijn er nieuwe regels opgesteld. Banken moeten gemiddeld grotere kapitaalbuffers aanhouden en zijn druk doende de risico's op hun balansen te verkleinen. De paniek die eind 2008 de banken verlamde was des te groter omdat de banken niet wisten hoe andere banken eraan toe waren. Dankzij de stresstests die alle grote westerse banken hebben ondergaan, is er meer duidelijkheid.

Bij de tweede Europese stresstests moesten de banken bekendmaken hoeveel ze in zwakke eurolanden geïnvesteerd hebben. Iedereen kan op de site van de Europese Bankenautoriteit zien hoeveel Griekse staatsobligaties Société Générale eind 2010 bezat (2,8 miljard euro). Dankzij deze grotere transparantie kunnen banken de risico's die hun concurrenten lopen beter inschatten.

De Europese en Amerikaanse overheden hebben al eens banken gered, en zijn daar vermoedelijk weer toe bereid. Ze hebben als de nood aan de man is, namelijk de keus tussen pompen of verzuipen, en dan wordt het natuurlijk pompen. Hoewel de regeringsleiders klagen, rekken, treuzelen en schelden (op de Grieken vooral), hebben ze in anderhalf jaar tijd grote stappen gezet naar een werkbaar politiek bestuur van de Europese muntunie. Meer in elk geval dan in de tien jaar ervoor. Het Europese noodfonds bestaat, kan elk moment met de nodige biljoenen gevuld worden, en krijgt binnenkort - als de goede voornemens echt worden uitgevoerd - ruime bevoegdheden om de crisis te bestrijden.

De rekening van die brandweeracties komt vroeg of laat bij de inwoners van de eurozone terecht, in de vorm van hogere belastingen en extra bezuinigingen. Omdat die euroburgers daardoor minder te besteden hebben, krijgt de economie sowieso een klap. Maar een plotselinge crash kan, mits de politieke wil er is, in elk geval worden voorkomen.

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden