Bang voor ontdekking

Onder Alfred A. Taubman werd Sotheby's een modern bedrijf. Sterker, door zijn toedoen kon het veilinghuis weer naar de beurs....

Om een test met een leugendetector vroeg hij - zo zeker weet A. Alfred Taubman (76), afgetreden bestuursvoorzitter van het Amerikaanse veilinghuis Sotheby's, dat hem geen enkel verwijt treft. Dus daar zat Taubman, ergens vorig jaar, aan de polygraaf in het FBI-gebouw in Washington. Wist hij dat zijn president-directeur, Diane D. ('Dede') Brooks, geheime prijsafspraken had gemaakt met haar collega bij veilinghuis Christie's? Keurde hij dergelijke afspraken goed? Had hij haar er opdracht toe gegeven?

Nee, nee en nee, antwoordde Taubman, ferm en zelfverzekerd. De naald sloeg niet één keer uit.

Het heeft hem niet geholpen. Deze week, juist nu de grote najaarsveilingen zijn begonnen, vangt in New York het proces aan tegen de man die eens werd binnengehaald als de redder van Sotheby's. Zijn advocaat zal betogen dat Taubman zich nooit bezighield met de dagelijkse gang van zaken, en niet op de hoogte was van de precieze praktijken van zijn ondergeschikten. De openbaar aanklager zal daar tegen inbrengen dat Brooks, zoals ze zelf heeft verklaard, opdracht kreeg van 'superieuren' - en daarvan had ze er maar één: Taubman. Hem hangt een gevangenisstraf van drie jaar boven het hoofd.

Het zag er voor Taubman zo anders uit, in 1983, toen hij de firma kocht. Sotheby's, het respectabele Britse veilinghuis uit 1744, was in de jaren zeventig te snel te groot gegroeid en daardoor ernstig verzwakt. Toen de markt kromp, begin jaren tachtig, leed het huis verlies en moest het de helft van zijn personeel ontslaan. Een vijandige overname door twee Amerikaanse investeerders dreigde.

En toen was daar A. Alfred Taubman, de zoon van joods-Duitse emigranten (de A staat voor Adolph, een naam die hij na de Tweede Wereldoorlog niet meer wilde dragen), groot geworden in onroerend goed, bijgenaamd de koning van de winkelcentra, die het veilinghuis kocht en het weer winstgevend maakte, ondanks, of misschien dankzij, de eenvoudige theorie die hij erop nahield.

'Kunst verkopen', zei Taubman in die tijd in een toespraak aan de Harvard Business School, 'is als limonade verkopen. Niemand heeft een schilderij aan de muur nodig, zoals niemand een slok limonade nodig heeft. De mensen moeten er alleen van overtuigd worden dat ze het willen.'

Hij werd erom uitgelachen in de kunstwereld, maar in wezen zei hij weinig anders dan zijn voorganger, Peter Wilson, de Brit die Sotheby's groot maakte. Tegen een jonge medewerker die hem vertelde dat potentiële klanten niet wilden kopen, zei Wilson: 'Fout. Ze weten nog niet dat ze willen kopen.'

Glimmend

Onder Taubman werd Sotheby's een modern bedrijf, en bereikte het een andere clientèle. Niet langer bediende Sotheby's voornamelijk de kunst- en antiekhandelaren, het veilinghuis begon ook te verkopen aan de verzamelaars zelf - en dus kwamen er meer cocktailparty's, meer glimmende catalogussen en meer veilingen van beroemde collecties. Zo goed kwam Sotheby's er weer bovenop dat het bedrijf in 1988 opnieuw naar de beurs kon.

Met de dagelijkse leiding bemoeide Taubman zich nauwelijks. In zijn monografie van Sotheby's, Bidding for Class, besteedt Robert Lacey in het deel dat de naam 'A. Alfred Taubman' draagt, bijna meer hoofdstukken aan Dede Brooks dan aan Taubman zelf. Brooks was, zeggen werknemers van Sotheby's, niet iemand die zich liet sturen. Behalve, misschien, door Taubman. Hij was de enige voor wiens telefoontjes ze belangrijke vergaderingen onderbrak, de enige, zal de openbaar aanklager in New York benadrukken, wiens opdrachten ze niet weigeren kon.

Dede Brooks was lang de machtigste vrouw in een mannenwereld. Toen Taubman, nadat hij in 1983 Sotheby's had overgenomen, haar voor het eerst ontmoette, trof hij haar als enige vrouw in een vergadering. Of ze hem een kop koffie kon brengen, vroeg hij. 'Natuurlijk', zei ze, terwijl ze hem een stapel paperassen in handen drukte. 'En kopieert u dit dan even voor mij?'

Drieëndertig was ze toen, vier jaar in dienst van Sotheby's en verantwoordelijk voor de financiële afdeling, een vrouw die promotie op promotie maakte, en uiteindelijk, in 1994, president-directeur werd.

Brooks was geschoold in financiën, niet in kunst. Ze had een scherp gevoel voor publiciteit, voor spraakmakende veilingen. De grootste bedragen mogen worden neergeteld voor de Rembrandts en de Van Goghs, het geld wordt verdiend met de verkoop van de spullen van beroemdheden als Jackie Kennedy Onassis (in 1996) of de duke en duchess of Windsor (in 1998), veilingen die zo'n aandacht trokken dat ze de televisieserie Seinfeld haalden - of met de verkoop van gekkigheden, zoals die, in 1993, van Russische ruimtevaartspullen, waarbij een maanwagentje dat nooit meer van de maan terug zal komen 68 duizend dollar opbracht.

Aartsrivaal

Dede Brooks was misschien niet bij iedereen even geliefd, maar ze had hart voor Sotheby's. Veel van haar voormalige collega's begrijpen nog steeds niet wat ze met aartsrivaal Christie's moest.

Want dat blijkt uit het Amerikaanse justitieel onderzoek: terwijl de veilinghuizen elkaar beconcurreerden, had Brooks in het geheim, in ieder geval vanaf 1993, het jaar voor ze president-directeur werd, besprekingen met Christopher Davidge, de toenmalig president-directeur van Christie's. Justitie gaat ervan uit dat zowel Brooks als Davidge in opdracht handelden van hun superieuren. Het was in de tijd dat de kunsthandel, na de euforie en de torenhoge prijzen van de jaren tachtig, geheel was ingezakt, de tijd dat iedereen op zijn bezittingen zat en de veilinghuizen wanhopig probeerden toch nog mensen te vinden die iets wilden veilen.

Verschillende keren in de jaren negentig ontmoetten Brooks en Davidge elkaar, als minnaars bang voor ontdekking: in afgelegen restaurants, in limousines met geblindeerde ramen. Om te voorkomen dat beide veilinghuizen - die samen, met elk een jaarlijkse omzet van rond twee miljard dollar, meer dan 90 procent in handen hebben van de wereldwijde veilingmarkt - tegen elkaar zouden worden uitgespeeld, spraken Brooks en Davidge af welke tarieven ze in rekening zouden brengen bij verkopers van kunst, sieraden en meubelen.

Het was een praktijk waarvan de veilinghuizen in de jaren zeventig al werden verdacht, toen ze kort na elkaar besloten dat kopers commissie moesten betalen. De kunsthandelaren, destijds de voornaamste kopers op veilingen, dienden een aanklacht in, die tot niets leidde wegens gebrek aan bewijs.

Nu lagen de zaken anders. In 1997 begon de Amerikaanse justitie, opmerkzaam gemaakt op te toevallige toevalligheden, een onderzoek naar kartelvorming. Eerst was daar, in 1992, de verhoging van de commissie voor kopers van 10 naar 15 procent. En in 1995 voerden Christie's en Sotheby's een identiek systeem van commissie voor verkopers in, met een glijdende schaal van 2 tot 20 procent.

In het jaar dat het justitieel onderzoek begon, had Brooks haar handen vol aan een ander schandaal, onthuld door de Britse undercoverjournalist Peter Watson. Watson had het Portret van een oude vrouw van de Italiaanse meester Giuseppe Nogari (1699-1763) te koop aangeboden aan het Sotheby's-kantoor in Milaan, waarna het kinderlijk eenvoudig bleek het veilinghuis zo ver te krijgen het schilderij, ondanks een Italiaans verbod op de uitvoer van cultureel erfgoed, naar Londen te brengen, waar het, niet gehinderd door exportvergunningen, veel meer zou kunnen opbrengen dan in Italië. Sotheby's deed het voorval af als een incident, en ontsloeg de verantwoordelijke Nederlandse medewerker in Milaan.

Immuniteit

Echt in de problemen raakte Sotheby's toen de nieuwe top van Christie's, dat in 1998 was verkocht aan de Fransman François Pinault, lucht kreeg van het justitieel onderzoek en in ruil voor beperkte immuniteit besloot met justitie samen te werken. In januari 2000 kwamen de beschuldigingen naar buiten. Samen zouden beide veilinghuizen in een periode van zes jaar 130 duizend klanten hebben benadeeld.

Het onderzoek was aanleiding tot het aftreden van Taubman als bestuursvoorzitter en van Brooks als president-directeur van Sotheby's. Brooks heeft bekend schuldig te zijn aan samenzwering en werkt, in ruil voor de garantie dat verdere aanklachten tegen haar achterwege blijven, met justitie mee tegen haar vroegere baas - een 'fatsoenlijk man' volgens schandaalonthuller Watson, die zich in zijn boek over kunstsmokkel Sotheby's. Inside story afvraagt of Taubman eigenlijk wel wist wat hij met het veilinghuis had aangeschaft.

In het najaar van 2000 verplichtten Sotheby's en Christie's zich in een civiele zaak elk 256 miljoen dollar te betalen aan gedupeerde klanten. Taubman beloofde daarvan 156 miljoen voor zijn eigen rekening te nemen, als een gebaar van goede wil.

Begin mei 2001 is Taubman officieel in staat van beschuldiging gesteld, samen met Sir Anthony Tennant, de voormalige eerste man van Christie's, die in Groot-Brittannië woont en weigert naar de Verenigde Staten te komen om terecht te staan.

Alfred Taubman is heel veel geld kwijtgeraakt door de affaire: hij heeft zich persoonlijk verplicht een aanzienlijk deel van de schadevergoeding te betalen, en zijn belang in Sotheby's (22,5 procent) is na het bekend worden van het schandaal aanzienlijk in waarde gedaald. Maar volgens het tijdschrift Forbes, dat jaarlijks een lijst rijksten der rijken publiceert, is Taubman nog altijd beter af dan begin jaren negentig, toen het niet alleen in de veilingwereld slecht ging, maar vooral ook in het onroerend goed - in 1994 verloor hij honderden miljoenen dollars toen zijn winkelketen Woodward & Lothrop failliet ging. Forbes zet Taubman dit jaar op nummer 295 van de lijst rijkste Amerikanen, met een geschat vermogen van 860 miljoen dollar (dat was 405 miljoen in 1994).

Maar zomaar 156 miljoen om de schadevergoedingen aan de klanten van Sotheby's te betalen heeft Taubman natuurlijk niet onder zijn matras liggen. Algemeen wordt ervan uitgegaan dat het veilinghuis binnenkort van eigenaar verandert. Taubman heeft de investeringsbank Credit Suisse First Boston ingeschakeld, om te kijken hoe hij zijn meerderheidsaandeel kan verkopen. Sotheby's bereidt zich voor op verkoop door zijn activiteiten te stroomlijnen en door de aankondiging eerder dit jaar dat 8 procent van het personeel wordt ontslagen, zo'n 150 werknemers wereldwijd. De veiling van het veilinghuis lijkt aanstaande.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden