Achtergrond Verkiezingen Zimbabwe

Banen, banen, banen: in Zimbabwe gaat het bij de verkiezingen van maandag over de economie

Een verkiezingsbijeenkomst van de oppositie in Harare. Beeld AP

Mugabe doet niet meer mee: dat alleen al maakt de verkiezingen voor de president en het parlement spannend.

Daniel Chiukira (28) gaat van top tot teen in het rood, de kleur van Zimbabwe’s oppositie. Hij doet in het weekeinde mee aan een verkiezingsrally. Maandag is de eerste stembusgang zonder Robert Mugabe. ‘Sinds Mugabe’s val vorig jaar kunnen we onze mening uiten’, vertolkt Chiukira in de hoofdstad Harare een vaker gehoord geluid. Er rijden auto’s met verkiezingswaarnemers van de EU, voor het eerst in achttien jaar. Ook zijn buitenlandse journalisten toegelaten.

Maar ja, de economie. Zimbabwe kampt nog altijd met een gillend tekort aan contant geld sinds de Weimar-achtige hyperinflatie van tien jaar terug. De ‘Zim-dollar’ werd afgeschaft en vervangen door een slappe surrogaat-munteenheid. Zimbabwe’s verkiezingen staan dan ook voor een groot deel in het teken van de economie.

President Emmerson Mnangagwa verkondigt via billboards en posters: ‘Economie vóór politiek’. En: ‘Banen, banen, banen.’ Een Zimbabwaanse versie van Bill Clintons ‘It’s the economy, stupid.’

Daniel Chiukira is niet overtuigd. Mnangagwa, de vroegere steunpilaar van Robert Mugabe, kwam in november met behulp van het leger aan de macht. Hij is zijn  belofte om iets te doen aan het tekort aan cash niet nagekomen, zegt Chiukira. Bij banken staan elke ochtend nog lange rijen mensen, op jacht naar schaarse contanten. Mnangagwa beloofde voor de verkiezingen wel een ‘speciale toelage’ aan ambtenaren. ‘Politieke patronage’, constateert Chiukira.

De huidige president van Zimbabwe Emmerson Mnangagwa. Beeld AP

Hij legt uit hoe de Zimbabwanen spartelen. Chiukira, afgestudeerd psycholoog, verdient als medewerker bij de klantendienst van een telecombedrijf het equivalent van 350 Amerikaanse dollar per maand. Hij krijgt die als virtueel krediet op zijn mobiele telefoon. Met je telefoon kun je niet overal betalen. ‘Ik heb cash nodig in de taxibus of bij de groentestal’, zegt Chiukira. Contant geld krijgt hij door krediet van zijn telefoon over te maken naar de telefoon van een geldhandelaar – handelaren in Harare brengen als transactietarief tot wel 70 procent in rekening. Chiukira: ‘In Zimbabwe kopen we dus contant geld, tegen een enorm verlies. Kun je je dat voorstellen?!’

President Mnangagwa houdt internationaal een charmeoffensief met zijn beloften over de economie. ‘Zimbabwe is open for business’, luidt een van zijn mantra’s. Hij schreef een opiniestuk in The New York Times. Hij verkondigde zijn boodschap bij het World Economic Forum in Davos. Televisiespotjes met dezelfde strekking zijn te zien in Afrikaanse landen.

Tegenstanders zien vooral een poging om de internationale (donor)gemeenschap te verleiden tot hernieuwde betrokkenheid bij Zimbabwe. Krijgen de verkiezingen een stempel van goedkeuring, dan kan er worden gepraat over verlichting van Zimbabwe’s schuldenlast en, wie weet, verzachting van sancties. Amerika hanteert sancties tegen Mnangagwa persoonlijk, wegens zijn gewelddadige en corrupte optreden ten tijde van Mugabe.

Mnangagwa schrapt wetten over nationalisering van grote bedrijven en hij belooft financiële genoegdoening aan onteigende witte boeren. Maar zijn charmeoffensief is uiteindelijk bedoeld ter bestendiging van zijn eigen positie en die van zijn coterie, vreest de krant Zimbabwe Independent. De verkiezingen van maandag zijn ‘een schijnvertoning’ met als bedoeling ‘het misleiden van de internationale gemeenschap’.

Een aanhanger van de oppositie met de campagnefoto van Nelson Chamisa tijdens een verkiezingsbijeenkomst in Harare. Beeld AP

Amerika en de EU stellen zich voorlopig zuinigjes op maar ze zitten met een dilemma, volgens de Zimbabwaanse analist Tony Reeler. Accepteren ze een stembuszege van Mnangagwa dan ‘legitimeren ze de staatsgreep van vorig jaar’. Reeler gelooft ook niet dat de huidige stembusgang eerlijk verloopt. Maar Zimbabwe’s economie moet er weer bovenop komen en westerse regeringen kijken ook naar China, dat zaken is blijven doen met Zimbabwe’s machthebbers. Mnangagwa was vorige week nog in Zuid-Afrika voor een bijeenkomst met de Chinese president Xi Jinping.

Wengayi Nhau runt in Zimbabwe een safaribedrijf. Hij merkt dat er meer toeristen durven te komen. Maar hij is argwanend over Mnangagwa’s plannen voor na de verkiezingen. Nhau voorziet een ‘Chinees model’: door de staat gecontroleerde investeringen en een rem op de betrekkelijk grote vrijheid van meningsuiting die er nu is. ‘Vergeet niet’, zegt Nhau, ‘Mnangagwa’s kring bestaat uit militairen die al meer dan dertig jaar de politiek hier beïnvloeden.’

Daniel Chiukira, de oppositieaanhanger, gaat er vanuit dat Mnangagwa niet de meeste stemmen krijgt, al is hij bang voor stembusfraude. Misschien komt er een tweede ronde: voor winst is een absolute meerderheid vereist en aan de eerste ronde doen naast Mnangagwa en oppositieleider Nelson Chamisa 21 andere kandidaten mee. In diplomatieke kringen wordt gefluisterd over een coalitie tussen regering en oppositie als mogelijk eindresultaat. Zoals in 2009, toen de oppositie bijsprong om de allerergste inflatie in Zimbabwe te beteugelen. ‘Maar in 2013 werd de oppositie afgedankt’, zegt Chiukira. ‘Dat nooit weer.’

In Zimbabwe wordt rekening gehouden met verschillende scenario’s na de verkiezingsuitslag. Wint president Mnangagwa, dan roept oppositieleider Chamisa mogelijk op tot straatprotest. De vraag is of regering en leger zoiets toestaan. Het leger begeleidde vorig jaar de protesten tegen Robert Mugabe maar dat was omdat de legertop zelf af wilde van Mugabe. 

Komt er een tweede ronde – of wint de oppositie verrassenderwijs – dan is wederom de vraag hoe regering en leger zullen reageren. En of zij de onderlinge eenheid bewaren. President Mnangagwa is opvallend ver gegaan in zijn uitspraken over acceptatie van een eventueel verlies. Volgens ingewijden zit hij niet per se op één lijn met vice-president Constantino Chiwenga, die als legerleider de operatie tegen Robert Mugabe aanvoerde. Deze operatie effende de weg voor Mnangagwa om president te worden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.