Banaal materialisme fnuikt onafhankelijke onderzoeker

De verhouding tussen de wetenschapsbeoefenaar en zijn opdrachtgever is tweeslachtig. Enerzijds heerst er nog altijd een zeker respect voor het academisch bedrijf....

Over het verschijnsel 'sturing van de wetenschap' schreven de emeritus hoogleraar A. Köbben en diens medewerker H. Tromp een boek (De onwelkome boodschap) dat vandaag verschijnt. Hierin worden 37 - veelal oude - gevallen beschreven waarin de onderzoeker werd gesouffleerd dan wel geïntimideerd door zijn opdrachtgever. Het boek is een anatomische les in wetenschappelijke fraude. Het schetst in detail hoe brave onderzoekers, eenlingen vaak, betrokken kunnen raken bij een machtsstrijd waarvan zij de inzet en de implicaties niet kennen.

Tromp: 'Zoiets voltrekt zich geleidelijk, stapsgewijs. Het begint nooit met: ''Die cijfers zijn te hoog, stel ze maar bij.'' Er worden legitieme vragen gesteld: ''Kloppen die cijfers wel, en bent u wel helemaal zeker?'' Dat ben je als onderzoeker natuurlijk nooit. Maar de tegenpartij ziet hierin het aanknopingspunt om de zaak onderuit te halen.'

Als de onderzoeker stug volhardt in zijn standpunt, kan hij niet alleen in aanvaring komen met zijn opdrachtgever, maar ook met zijn collega's en meerderen. Zijn natuurlijke bondgenoten dus. 'De mensen die op verjaardagen eerst zijn wijn opdrinken, laten hem collectief vallen zodra er materiële belangen in het geding zijn. Zo iemand geldt als troublemaker of, erger nog, querulant. De inzet voor de waarheid gaat vaak gepaard met een hoekigheid die als onaangenaam wordt ervaren.'

Op de prangende vraag op welke schaal wetenschappelijk onderzoek wordt gestuurd, blijven Köbben en Tromp het antwoord schuldig. Wie zich heeft laten sturen, heeft er doorgaans geen belang bij daar ruchtbaarheid aan te geven. En de soevereine onderzoeker die zich hier niet voor leent, wordt - vermoeden de auteurs - vaak monddood gemaakt. 'Dat heeft ons echt geschokt', zegt Tromp.

Tromp en Köbben hebben zich niet alleen als antropologen, maar ook als ervaringsdeskundigen over de materie gebogen. Zij zijn verbonden aan het instituut voor sociaal-wetenschappelijk onderzoek van de Universiteit Leiden (Liswo) dat tot voor kort in opdracht van het ministerie van Onderwijs periodiek onderzoek verrichtte naar het ziekteverzuim onder leraren. Aanvankelijk verliep de samenwerking vlekkeloos.

In 1992 echter gingen de cijfers fungeren als grondslag voor een fonds waaruit de vervanging van zieke leraren zou worden betaald. Daarmee werd het ministerie financieel belanghebbende bij gunstiger cijfers: hoe hoger het verzuim, hoe meer het in het Vervangingsfonds moest storten. Toen het Liswo vanaf 1993 een toenemend verzuim constateerde en het ministerie had uitgerekend dat dat zo'n 75 miljoen gulden zou kosten, trok het prompt de deugdelijkheid van het onderzoek in twijfel. Hij schermde met eigen cijfers die met de bevindingen van het Liswo in strijd zouden zijn (zonder die ooit te tonen), en dreigde het onderzoek voortaan aan een andere gegadigde te zullen uitbesteden. Dat gebeurde ook nadat de betrokken onderzoekers de poging tot beïnvloeding in de openbaarheid hadden gebracht, en zich daarmee - volgens toenmalig minister Ritzen - deloyaal jegens diens departement hadden betoond.

Köbben en Tromp hoeden zich er voor het contractonderzoek als enige bron van verderf aan te wijzen. 'Daarmee zou je suggereren dat sturing van de wetenschap een recent verschijnsel is. En dat is niet het geval. De vrije, onbevangen wetenschap heeft nooit bestaan. In de vorige eeuw heeft de Weense arts Ignaz Semmelweis zijn terechte vaststelling dat kraamvrouwenkoorts door het verplegend personeel werd overgebracht met ontslag moeten bekopen. En in de jaren zeventig van deze eeuw gold in bepaalde disciplines wetenschap pas als wetenschap als er het stempel van Marx of Lenin op stond. Dat was ook een vorm van corruptie en ondermijning van het eigen inzicht.'

Dat neemt niet weg dat de universiteit het wetenschappelijk geweten dient te koesteren. 'Dat gebeurt te weinig. Bij de opening van het academisch jaar wordt in alle toonaarden gezwegen over de klassieke taak van de universiteit: mensen opleiden voor het vinden van de waarheid. Juist omdat de invloed van de markt zo voelbaar is, zou je daar wel eens duidelijker uitspraken over willen horen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden