Balkenende wacht electoraal slagveld in bolwerk Brabant

Brabanders verruilen het CDA massaal voor de VVD. ‘Ontkerkelijking en groeiende welvaart liggen hieraan ten grondslag.’..

den haag In Brabant worden op 9 juni de verkiezingen beslist. Van Woensdrecht en Drimmelen tot Boxtel en Cuijk verruilen de Brabanders massaal het CDA voor de VVD. ‘Het zuiden is aan het switchen’, zegt electoraal geograaf Josse de Voogd. ‘Van oudsher is het een CDA-bolwerk, maar met name in Brabant dringt de VVD steeds verder binnen.’

De Voogd bracht het politieke landschap van na 9 juni in kaart. Het blijft een voorspelling, zo relativeert De Voogd, die zijn prognose baseert op de verschillende peilingen en de voorgaande verkiezingsuitslagen. Maar de teneur is duidelijk: de basiskleur van Nederland verandert van CDA-groen in VVD-blauw.

Brabant, het electorale sleutelgebied van Nederland, kleurde in 2006 nog vrijwel helemaal CDA. In alle gemeenten was de partij de grootste, op het SP-domein Oss na. Bijna één op de drie Brabanders stemde CDA, tegen één op de vier landelijk.

Maar bij de komende Tweede Kamerverkiezingen zal het CDA in nog niet eens de helft van de Brabantse gemeenten de meeste stemmen halen, zo verwacht De Voogd. De VVD en in mindere mate de PVV en de SP verdrijven de christen­democraten uit hun traditionele achterland.

Wispelturig
Brabant is om twee redenen de belangrijkste verkiezingsregio. Het is, samen met Noord- en Zuid-Holland, de provincie met de meeste inwoners: 2,4 miljoen. Ongeveer één op de zeven Kamerzetels komt uit Brabant. Bovendien zijn de Brabanders de laatste jaren samen met de Limburgers de minst honkvaste kiezers.

De Voogd: ‘Die wispelturigheid heeft te maken met de ontkerkelijking en de groeiende Brabantse welvaart. Tot begin jaren zeventig kon de KVP standaard op meer dan de helft van de Brabantse stemmen rekenen. De pastoor gaf het stemadvies: Gij zult rooms stemmen. Maar met de ontzuiling is dat razendsnel ingestort. De Brabanders zijn politiek ontheemd geraakt. Protestpartijen als het Algemeen Ouderen Verbond en de LPF en nu de SP en de PVV kunnen op veel steun rekenen onder het Brabantse electoraat.’

Economie
De economie speelt ook een rol. De Voogd: ‘Brabant gaat steeds meer tot de Randstad behoren. De Brabantse economie is de afgelopen jaren tot bloei gekomen. Dat vertaalt zich in het stemgedrag. Tegelijkertijd blijft Brabant wel iets rechtser dan de Randstad.’

Ook in het andere CDA-wingewest van 2006, Zuid-Holland, dreigen de kiezers over te lopen naar de VVD. ‘In gemeenten als Alphen aan den Rijn en Hellevoetsluis was het CDA de vorige keer het grootst. Balkenende haalde veel winst in de vinexwijken. De sprong die het CDA in de jaren tussen 1998 en 2006 maakte kwam vooral door niet-kerkelijke kiezers met een koophuis. Er zijn niet genoeg christelijke kiezers meer om aan 41 zetels te komen. Daarom legt Balkenende nu zo veel nadruk op de hypotheekrenteaftrek. Maar de huisbezitters komen nu bij de VVD uit.’

Schrijnender is de onttakeling van dat andere CDA-bastion, Limburg. Niet Balkenende, maar Geert Wilders rijgt daar de gemeenten aaneen: van Venlo tot Vaals kleurt Limburg PVV. Ook in West-Brabant en het zuiden van de Randstad gooit de PVV hoge ogen. In bijna dertig gemeenten zal Wilders de grootste worden, denkt De Voogd, met Edam-Volendam als meest noordelijke PVV-enclave.

Tegelijkertijd zullen 'Henk en Ingrid' vooral op de VVD stemmen, en minder op de PVV, zegt De Voogd. ‘De PVV verliest veel stemmen omdat de campagne vooral over de economie gaat. Forenzen met anderhalf inkomen en een koophuis met hypotheekrenteaftrek, oftewel de Henk en Ingrid aan wie Wilders refereert, zullen nu sneller voor de VVD kiezen.’

Ecogordel
Naast de aloude Bijbelgordel openbaart zich volgens De Voogd de laatste jaren ook een nieuwe, tegengestelde lijn: de ecogordel. Van Haarlem via Utrecht en Wageningen naar Arnhem en Nijmegen loopt een progressieve diagonaal van D66- en GroenLinks-stemmers. ‘Het gaat veelal om studentensteden, maar ook in plaatsen als Castricum, Zeist en Driebergen staan D66 en GroenLinks sterk. Je ziet het niet direct aan de kaart af, omdat D66 en GroenLinks in die plaatsen vaak de nummer twee of drie zijn.’

Zo wispelturig als de kiezers in het zuiden zijn, zo stabiel zijn ze in het noorden en het oosten van het land. ‘Die stabiliteit heeft te maken met de geringe bevolkingsdynamiek’, zegt De Voogd. ‘Er zijn geen snel groeiende steden zoals in Brabant. De historische lijnen lopen in het noorden en oosten nog steeds door: Groningen en Drenthe zijn PvdA-territorium, met een paar plukken VVD, Overijssel is grotendeels CDA-gebied.’

Heeft het dan nog wel zin om overal campagne te voeren? De Voogd: ‘Je ziet nu vaak dat partijen een verkiezingstoer door het hele land maken. Dat snijdt eigenlijk geen hout. Het zuiden en het westen zijn electoraal gezien veruit het belangrijkst. In Drenthe wonen nog minder mensen dan in Rotterdam en ze stemmen altijd hetzelfde. Het zet dus weinig zoden aan de dijk. Maar geef dat maar eens toe als politicus.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden