Balkenende voor beginners

Het moment dat Jan Peter Balkenende door koningin Beatrix wordt verzocht een kabinet te formeren, komt naderbij. De fractievoorzitter van het CDA wil voor de zomervakantie zijn kabinet op het bordes hebben staan....

CDA-leider Balkenende toonde zich als enige ingenomen met het concept-regeerakkoord dat door zijn partijgenoot Donner is opgesteld. Dat verhaal bevat veel CDA-praat: minder staat, minder markt en ruim baan voor verantwoordelijkheid van burgers en maatschappelijke organisaties, is het devies. Daarmee kan het kabinet nog alle kanten op, want Balkenende heeft beloofd dat het regeerakkoord één A-4'tje in beslag zal gaan nemen. Hoe minder vastligt, hoe meer het ertoe doet wat de premier zelf te melden heeft over de rol van de overheid.

Hij kan met tevredenheid terugzien op zes weken onderhandelen. Als enige van de drie coalitiepartners wees hij lastenverlichting al voor de verkiezingen af. Ook slaagde hij erin een ander belangrijk dossier naar zich toe te trekken: dat van de WAO. Het CDA stond achter het SER-compromis dat was gebaseerd op het rapport van dezelfde Donner die nu informateur is. VVD en LPF hebben zich neergelegd bij twee jaar experimenteren volgens de lijnen van Donner. Pas als dat niet tot resultaat leidt, gaat het mes nog dieper in de WAO.

Balkenende heeft door de jaren heen steeds kritiek gehad op het financieel-economisch beleid van Paars. Hij vindt dat dit beleid te veel in het teken stond van generieke lastenverlichting. Dat leidde zijns inziens tot oververhitting van de economie, inflatie en een wanverhouding tussen private en publieke sector. In de eerste sector werden de lonen opgejaagd en ontstond krapte op de arbeidsmarkt. Dat zette de collectieve sector op achterstand, met als gevolg dat geen geschikte leer- en zorgkrachten te vinden zijn.

De ambtelijke commissie-Van Rijn, ingesteld door minister van Binnenlandse Zaken De Vries om voorstellen te doen om het werken bij de overheid productiever en aantrekkelijker te maken, heeft de pijnlijke verschillen in arbeidsvoorwaarden tussen private en collectieve sector aan het licht gebracht. Wachten is het resultaat, concludeerde Balkenende: wachtlijsten in de zorg, leerlingen krijgen te maken met ongediplomeerde docenten, met grote klassen en uitvallende uren. Gezinsvoogden kunnen nauwelijks een paar uur aan hun pupillen besteden. Wachten is het ook in de file en in de trein. Politiegebrek is een ander gevolg van een kabinetsbeleid dat maar één norm had: de Zalmnorm. Daardoor verloopt bovendien de aflossing van de staatsschuld te traag, stelde Balkenende tijdens de verkiezingscampagne.

Wat de komende vier jaar zal terechtkomen van investeren in de arbeidsvoorwaarden in de collectieve sector, is zeer de vraag. Het regeerakkoord geeft absolute prioriteit aan reductie van de staatsschuld. Geld voor lastenverlichting en verhoging van de uitgaven ontbreekt. Het wachten is op het aantrekken van de economie in de tweede helft van de regeerperiode.

De toekomstige premier is in veel opzichten het tegendeel van Wim Kok, de vertrekkende minister-president. Terwijl Kok geen letter op papier kreeg, schreef Balkenende mee aan alle rapporten die het CDA de laatste tien jaar heeft gemaakt. Waar Kok blij was in 1995 'zijn ideologische veren te hebben afgeschud', is Balkenende bijzonder hoogleraar aan de Vrije Universiteit in de CDA-kunde; omslachtiger geformuleerd: in 'het christelijk-sociaal denken over economie en maatschappij'.

Balkenendes laatste werkje heet Anders en Beter, een 'pleidooi voor een andere aanpak vanuit een Christen-democratische visie op de samenleving, overheid en politiek'. Geen aanrader voor op het vakantiestrand overigens, deze bundeling van een aantal lezingen, maar meer een kennismaking met Balkenendes politieke programma op hoofdlijnen.

Naast dit boekje schreef Balkenende op de opiniepagina's van Trouw, NRC Handelsblad en de Volkskrant regelmatig stukken met kritiek op de paarse kabinetten. Die zijn een stuk concreter dan de nogal wollige verhalen elders over 'het maatschappelijk middenveld als alternatief voor staat en markt' en de 'verantwoordelijke samenleving die niet vanuit de instituties, maar vanuit mensen zelf moet worden gezien'.

Volgens Balkenende zijn de 'agenda van Paars' en de 'agenda van de samenleving' steeds meer uit elkaar gaan lopen. 'Verzakelijking, anonimisering en economisering' hebben de plaats ingenomen van solidariteit, gemeenschapszin en betrokkenheid. Anders dan de VVD en Pim Fortuyn pleit Balkenende voor een herleving van 'maatschappelijk ondernemerschap' van organisaties als scholen, ziekenhuizen en buurtverenigingen die niet voor de markt opereren. Deze organisaties zijn volgens de CDA-ideoloog te zeer afhankelijk geworden van de overheid, en daardoor vervreemd van de mensen. Door vraagsturing, bijvoorbeeld het persoonsgebonden budget in de zorg, kunnen deze instituties beter inspelen op de wensen van de mensen.

Te verwachten valt dat het regeerakkoord hetzelfde uitgangspunt hanteert. De LPF kan zich in dit verhaal goed vinden en Zalm van de VVD is vooral geïnteresseerd in voortzetting van zijn begrotingsbeleid.

De mensen worden door Balkenende als verantwoordelijke burgers op hun gemeenschapszin aangesproken. In zijn geruchtmakende verhaal over de multiculturele samenleving, die hij afwijst, eist Balkenende van nieuwkomers een 'vereenzelviging met Nederlandse waarden uit de christelijk-humanistische traditie', zoals verdraagzaamheid, het accepteren van de scheiding tussen kerk en staat, de rechtsstaat en de rechten van de vrouw.

Maar anders dan Fortuyn geeft Balkenende vooral de Nederlanders de schuld van de mislukte inburgering: zij stellen geen normen en waarden aan de nieuwkomers ten voorbeeld. Beroemd is zijn beeld van de xtc-party, waar de Nederlandse overheid de kwaliteit van de drugs, die ze zelf verboden heeft, controleert. Daar begrijpen Marokkaanse, Antilliaanse en Turkse jongeren (die door Balkenende expliciet in één adem genoemd worden met jeugdcriminaliteit) natuurlijk niks meer van. In het conceptregeerakkoord is een passage opgenomen over drugsbeleid waarin afscheid wordt genomen van het controleren van de pretpillen. Wel blijft het softdrugsbeleid onverkort gehandhaafd.

Balkenende is uiteraard de man van het gezin. Hij schermt met onderzoek van bureau Motivaction, dat wijst op 'het besef dat de grenzen van de individualisering zijn bereikt. Nederlanders zijn op zoek naar geborgenheid, respect, herkenning en beschutting in een complexe en onzekere wereld.'

Volgens Motivaction is er een sterk gevoel van onmacht en het besef te leven in een risicomaatschappij. Enerzijds is sprake van een toegenomen roep om plichtsbesef, anderzijdss van toegenomen onmacht en teruggetrokkenheid. Ook Pim Fortuyn heeft soortgelijke geluiden laten horen, maar voor hem stond 'de moderniteit' voorop. Hij beschouwde de emancipatie van homo's en vrouwen als voltooid.

De VVD zegt in reactie op Balkenende: wij zijn liberaal, iedereen zoekt het zelf maar uit, geef iedereen lastenverlichting (waar overigens geen geld voor is, zoals reeds opgemerkt). Balkenende antwoordt dan: het opvoeden van kinderen is niet alleen in het belang van het betreffende gezin, maar van de maatschappij in zijn geheel. Gezinnen vormen het sociale weefsel van de maatschappij, daarin worden bij uitstek de normen en waarden overgedragen. Fortuyn sprak in dit verband van de 'verweesde samenleving', waarin de rollen van vader en moeder zijn uitgehold.

Balkenende en Fortuyn hebben hier wel degelijk een punt. Er bestaat namelijk een sterke correlatie tussen gebroken gezinnen enerzijds en afgebroken opleidingen, criminaliteit, drugs- en alcoholgebruik en verhoogde kans op ziekte en eenzaamheid anderzijds. Bovendien constateert Balkenende 'tijdsstress', die het privé-leven onder druk zet.

Voor een christen-politicus blijft het gezin natuurlijk de hoeksteen van de samenleving. Wél is het CDA-denken in deze behoorlijk gemoderniseerd: van het nieuwe kabinet-Balkenende hoeft niet verwacht te worden dat het homohuwelijk wordt teruggedraaid. Een poging van Balkenende het belastingsstelsel opnieuw te hervormen naar het beginsel van de draagkracht van het huishouden, als alternatief voor de individualisering die net is doorgevoerd, werd door Zalm verijdeld. Maar die - voor het CDA essentiële - strijd is nog niet definitief gestreden.

Want we krijgen te maken met 'levensloopbeleid', waarbij iedere werknemer kan sparen voor verlof gedurende de drukke tijden van zijn levensloop. Dit kan zijn voor extra studie, verzorging van bejaarde ouders, maar vooral natuurlijk voor de verzorging van jonge kinderen.

Tussen zijn 30ste en 45ste jaar beleeft de mens in CDA-ogen zijn 'spitsuur': weinig tijd, nog niet zo veel salaris, veel drukte in werk en gezin, hoge woonlasten. In andere tijden van zijn bestaan kan hij door extra werken en zuiniger leven, en meestal door een hoger inkomen, meer financiële lasten dragen.

De Europese agenda in de periode van het kabinet-Balkenende is zeer ambitieus. De Polen staan te trappelen om binnen te komen, net als andere Midden-Europese staten. Zij kunnen niet langer aan het lijntje gehouden worden met het argument dat de Unie nog niet klaar is. Maar hoe denkt Balkenende over de afschaffing van de landbouwsubsidies en de Europese Sociale Fondsen, moedig bepleit door Zalm en staatssecretaris Benschop tegen de lobby's van de Fransen en Spanjaarden in?

In tegenstelling tot Fortuyn en Zalm is Balkenende een echte Europeaan. Aan uitbreiding van de Unie in de richting van 28 landen moet verdieping voorafgaan. Een sterke besluitvorming geschiedt bij meerderheid, stelt Balkenende, in navolging van de Belgische (liberale) premier Verhofstad, vetorecht per land kan echt niet meer. Wel moeten de rollen van de parlementen worden versterkt. Balkenende ziet Europa primair als 'een gemeenschap van waarden'.

Balkenende heeft ten slotte de bestuursstijl van Paars scherp gekritiseerd. Die heeft geen meerwaarde opgeleverd. Integendeel. Het Torentjesoverleg staat voor een gesloten politieke cultuur. Ministeriële verantwoordelijkheid verwaterde in een 'sorry-democratie'. Door excuses aan te bieden, probeerden de bewindslieden weg te komen met Srebrenica, Securitel, de Bijlmerramp, de vuurwerkrampen in Enschede en Volendam, en de ESF-fraude. De dichtgeregelde regeerakkoorden waren kenmerkend; van staatsrechtelijke vernieuwing kwam nauwelijks iets terecht. Uitstellen (WAO, asielbeleid, staatkundige vernieuwing, infrastructuur, Schiphol), afkopen (fiscaliteit, tolpoortjes, Bereikbaarheidsoffensief Randstad) en doordrukken (Vreemdelingenwet, medisch-ethische kwesties) kenmerkten zeven jaar Paars in bestuurlijk opzicht.

Of het nu allemaal ineens veel opener gaat, is maar zeer de vraag. De kabinetsformatie is van een geslotenheid die doet denken aan de jaren vijftig. Dat is een slecht voorteken. Balkenende zal nog lang worden achtervolgd met zijn A-4'tje, dat genoeg zou zijn om de afspraken voor een nieuwe regering op te stellen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.