Balkenende mag conservatiever

De kabinetsmaatregelen zijn geen bezuinigingen, maar noodzakelijke hervormingen van een verzorgingsstaat die zichzelf heeft overleefd, aldus Bart Jan Spruyt...

Bart Jan Spruyt

Linkse politici hebben hun toevlucht genomen tot de zeepkist. Het inzicht van PvdA-leider Bos dat de oppositie de komende jaren weinig te zoeken heeft in de Kamer, zag hij vorige week bevestigd. Hij kon tijdens de algemene beschouwingen nog geen deuk in een pakje boter slaan. Samen met partijvoorzitter Koole zet hij daarom een schrille demonstratiestem op, want alleen dan kun je de regering in de problemen brengen. Zo verliest links zich in een zure agressie, het onvermijdelijke gevolg van de in progressieve kringen vigerende ideeënarmoede. Roepen en krijsen, zonder te weten hoe het wel moet.

Femke Halsema van Groen-Links deed een poging het regeringsbeleid ideologisch in te kaderen. Balkenende noemde zij het schoothondje van Bush, het neoconservatisme de rode draad in de Nederlandse politiek'. Gei nspireerd door wantrouwen' en cynisme' ruilt dit kabinet de verzorgingsstaat in voor de neoconservatieve nachtwakersstaat'.

Misschien overschat zij de ministersploeg. Want ik durf er mijn hand niet voor in het vuur te steken dat Balkenende c. s. na minutieuze bestudering van neoconservatieve geschriften tot hun keuzes zijn gekomen. De essentie van zijn beleid stond immers al in Anders en beter, en dat is op vele punten inderdaad een conservatief boek.

Halsema's poging de rode draad' van het kabinetsbeleid te duiden, is niet onverdienstelijk. Zij gaf de kern van het geschil duidelijk aan toen zij haar vertrouwen uitsprak in de verzor-gingsstaat. Maar zij voegde daar enkele rare zinnen aan toe. Zij zei dat zij gelooft in de kracht van mensen'. Tegelijkertijd gelooft zij daar ook niet in, want die mensen moeten wel worden gesteund. De staat moet mensen kansen geven en vrij maken. Alsof er geen De Tocqueville is geweest die ruim 150 jaar geleden al het tegendeel heeft aangetoond, beweerde zij zelfs dat gelijkheid de weg naar vrijheid baant'. Het kabinetsbeleid is inderdaad het spiegelbeeld van dit progressieve ideaal'. En dat is maar goed ook. Want anders dan de conservatieven gelooft zij niet werkelijk in de kracht van mensen'. Haar verzorgingsstaat ondermijnt die kracht, omdat dit systeem mensen uitlevert aan een leven van falen, mislukking en afhankelijkheid. Wie echt uitgaat van de kracht van mensen' doet geen beroep op gemakzucht en luiheid, maar op eergevoel, het verlangen voor

zichzelf te zorgen en vrij en onafhankelijk te zijn. Dat doen conservatieven en dat doet ook dit kabinet.

Balkenende is nog voorzichtig in de omhelzing van het conservatisme. Koersen op eigen verantwoordelijkheid, het zou best kunnen dat daar een conservatieve tendens in zit', zei hij in een interview met NRC Handelsblad. Die tendens zit er ook in bij Joop Wijn bijvoorbeeld, staatssecretaris van Financiën. Hij doet zijn best om uit te leggen dat het kabinetsbeleid meer is dan een geldverhaal'. En hij maakt dat ook waar. Want conservatieven geloven niet alleen in de kracht van mensen', maar ook in de kracht van de gemeenschap. Op dat terrein kunnen we nog veel van de VS leren, aldus Wijn. Daar bestaat nog echte charitas. In Nederland hebben we altijd meteen de neiging om naar de overheid te kijken.' Maar de prijs voor de conservatiefste conservatief van dit kabinet gaat naar VVD-minister Hoogervorst van Volksgezondheid. Het verbond tussen liberalen en christendemocraten maakt duidelijk dat de beruchte tegenstelling tussen individu en gemeenschap een valse is. Voor een subsidiestaat is bij hem geen plaats. We zien het niet als een kerntaak van de overheid om de Nederlandse golf-en sjoelbond te subsidiëren', zei hij.

Maar toch zijn we er nog niet. Nog lang niet. Balkenende en de zijnen moeten nog beter uitleggen, waarom alle maatregelen worden genomen. Het schrappen en korten is geen nederlaag tegen een weerbarstige economie; het is niet alleen noodzakelijk, ook wenselijk. Als het goed is, hebben politici een bepaalde visie op de kerntaken van de overheid en op het belastinggeld dat daarvoor nodig

is.

De genomen maatregelen zijn geen bezuinigingen maar hervormingen, rigoureuze aanpassingen in een stelsel dat zichzelf heeft overleefd en strenge correcties op een opvatting van de staat die een illusie bleek. De staat is geen motor van vrijheid en emancipatie, geen oplossingenmachine. Doe een beroep op de verantwoordelijkheid van individuen en samenlevingsverbanden, dat leidt tot een ongekende revitalisatie van de voorheen apathische want gepamperde samenleving.

Maar dit kabinet moet ook alternatieven bieden. Als de staat haar taak opgeeft burgers van de wieg tot het graf te verzorgen, dan moet zij burgers ook niet belemmeren voor zichzelf te zorgen. Wie mensen weer aan het werk wil krijgen, moet ook meer flexibiliteit op de arbeidsmarkt introduceren, en bijvoorbeeld afschaffing van het ontslagrecht en het minimumloon overwegen.

Maar de grootste belemmering is de belastingdruk. Wie zelfredzaamheid bepleit, het over het nemen van verantwoordelijkheid' heeft en charitas prijst, moet niet alleen regels afschaffen, maar mensen ook financieel in staat stellen al die mooie dingen te realiseren. Vreemd genoeg staan er geen belastingverlagingen in deze begroting. Vanwege de EMU-regels, die een groter tekort dan 3 procent van het BBP verbieden, durft minister Zalm van Financiën niet. Terwijl hij weet dat verlagingen goed zijn voor de economie.

Daarnaast stellen ze mensen ook in staat zelf verenigingen te onderhouden, andere mensen te helpen en giften te verstrekken. Echte conservatieve politiek vindt daarom haar bekroning in de introductie van een vlaktaks (van zo'n 25 procent), die de koopkracht van burgers sterk doet stijgen. Balkenende en Zalm moeten daar serieus werk van maken.

Conservatieven van liberale en christen-democratische snit vinden in de al eerder genoemde De Tocqueville een van hun belangrijkste geestelijke vaders. Volgens hem waren drie zaken van belang: religie, subsidiariteit en directere vormen van democratie. Voor de religie kwam het waarden-en normendebat in de plaats, en wat betreft de subsidiariteit neemt het kabinet duidelijke maatregelen. De Tocqueville bepleitte echter ook directere vormen van democratie, omdat het eigenbelang burgers tot meer politieke participatie kon bewegen. We horen er weinig over.

Er was nog iets wat De Tocqueville voortdurend benadrukte. Een economie kan vrij zijn, verantwoordelijkheden kunnen zo laag mogelijk georganiseerd zijn, en een staat kan een perfecte constitutie hebben, maar dit is nog onvoldoende voor een vrije en fatsoenlijke samenleving. Vrijheid veronderstelt zelf opgelegde beperkingen, een innerlijke morele orde. Daarover hoor je ook weinig. Omdat Balkenende beseft dat de politiek niet over de middelen beschikt om die orde naderbij te brengen? Dat zou zijn kabinet pas werkelijk conservatief maken.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden