Bal gevoel

Pieter de Leeuw traint sinds een jaar autistische kinderen bij de Haagse voetbalclub PGS Vogel. Hij kreeg zo een inkijkje in een wereld waarvan we maar weinig weten.

De voetbaltraining op het kunstgrasveld van de Haagse voetbalvereniging PGS Vogel begint elke week op dezelfde manier: trainer Julien de Jager schraapt zijn keel en roept dan: 'Wie het eerst op de lijn zit.' Met de lijn bedoelt hij de lijn van het doelgebied. Het duurt altijd een paar minuten voor de spelers allemaal naast elkaar zitten.

De spelers, dat zijn zo'n twintig autistische kinderen. Sinds maart vorig jaar ben ik assistent bij hun wekelijkse voetbaltraining. Toen ik als vrijwilliger begon (tot die tijd had ik niets met vrijwilligerswerk) met de trainingen, was mijn beeld van autistische kinderen als volgt: ze houden niet van oogcontact, ze hebben de stem van een piepkuiken en ze zijn, bij wijze van compensatie voor hun tekortkomingen, in iets futiels hoogbegaafd.

Natuurlijk klopt dat beeld niet. Een jaar later weet ik nog steeds niet veel van autistische kinderen, maar wel weet ik dat ieder autistisch kind autistisch is op zijn eigen manier. Als je ze op een rij ziet zitten, kunnen de onderlinge verschillen bijna niet groter zijn. Je ziet ertussen die sprekend lijken op gemankeerd hoogbegaafden, bij anderen lijken alle draadjes vast te zitten en weer anderen lijken alleen maar heel erg dik. Met alle voorbehoud dat daarbij hoort, vraag ik me inmiddels af of de diagnose autisme eigenlijk hout snijdt. Is autisme misschien de spreekwoordelijke uitzoekstapel waarop de jongens en meisjes terechtkomen die zich net iets anders gedragen?

Daan is een typische jongen omdat hij alle kenmerken van een autistisch kind heeft en ze toch weer logenstraft. Hij noemt mij afwisselend meester, grote buik of Pieter. Als hij ergens de onmogelijkheid van wil aantonen, zegt hij dat 'je net zo goed kunt proberen een meteoriet in een bushokje te stoppen'. Onveranderlijk maakt hij een opgejaagde indruk. 14 is hij. Al het hele jaar twijfelt hij of hij keeper, diepe spits of middenvelder wil zijn.

De laatste keer dat er een heuse voetbalwedstrijd tegen een team van Rotterdamse lotgenoten werd gehouden, leek hij de eerste 15 minuten stijf te staan van de spanning. Maar: 'Nee meester, ik was helemaal niet nerveus, ik was aan het nadenken over een aanvalsplan.'

Daan maakt gemakkelijk contact, kijkt je recht in je ogen en na elke geslaagde actie geeft hij een high five. Toch is het direct duidelijk dat Daan autistisch is. Zijn motoriek is anders dan die van andere kinderen.

Lex Stockmann is kinderpsychiater en directeur behandelzaken van het Centrum Autisme Rivierduinen. Ten eerste, zegt hij 'word je met autisme geboren en ten tweede is de diagnose alleen af te leiden uit typerend gedrag.' Stockmann somt de vijf voornaamste kenmerken geroutineerd op: 'Het vermijden van sociaal contact, taalproblemen, gebrekkige motoriek, geen verbeeldend vermogen en een zekere starheid.'

Daan scoort één op vijf.

Een balletje trappen bij een gewone voetbalclub is voor de meeste autistische kinderen geen optie, al was het maar omdat ze bang zijn gepest te worden. Lid worden van een G-elftal is helemaal uitgesloten: 'Ik ben toch zeker geen mongool.' In de Haagse regio beijvert Stichting Sportbelang Gehandicapt Kind zich al bijna vijftig jaar voor de sportbeoefening van kinderen met een beperking. Directeur Sandra van Koningsbrugge: 'Het is nu juist zo fijn dat deze kinderen eventjes dat gevoel van succes kunnen hebben wanneer ze een doelpunt hebben gescoord.'

Michiel heeft op het eerste gezicht iets Nick- of Simon-achtigs. Hij heeft een vriendelijk Botticelli-gezicht en zijn manieren zijn goed. Altijd loopt hij voor aanvang van de training naar Julien om hem een hand te geven en hem een goede avond te wensen. Meestal vraagt Julien 'Zo Michiel, heb je er zin in vandaag?' Dan kijkt hij de trainer geschrokken aan, tuit even zijn lippen en zegt na vier of vijf tellen 'O, jawel hoor.' Vervolgens draait hij zich om, er niet helemaal zeker van of het kleine gesprek nu is afgelopen en loopt hij behoedzaam naar de rand van het veld om een bal te gaan halen.

In het afsluitende partijtje is hij de man van de steekpass die niet gegeven wordt. Zijn behoedzaamheid lijkt hem op beslissende momenten zozeer in beslag te nemen dat hij het moment laat passeren zonder in actie te komen.

Stockmann vat samen: 'Veel autistische kinderen zien het geheel niet. De informatie die ons elk moment via onze zintuigen bereikt, wordt bij hen in kleine stukjes verwerkt.'

Het leuke aan Michiel is dat hij er zichtbaar de tijd voor neemt om de losse stukjes aan elkaar te plakken. Het punt is wel dat de bal dan al aan de andere kant van het veld ligt.

Thaha zit anders in elkaar. Hij is meer het type dat al die stukjes een flinke trap zou willen verkopen. Hij is keeper, maar heeft al twee keer plechtig verklaard nooit meer een paar keeperhandschoenen aan te willen raken. Aan het eind van het seizoen gaat hij weg. 'Omdat ik voetbal gewoon ontzettend stom vind.' Ik verdenk hem ervan allang een scenario klaar te hebben om na de zomervakantie een schitterende rentree te maken.

Daan, Michiel en Thaha gedragen zich anders dan het overgrote deel van hun leeftijdgenoten. Tussen hun intenties en handelingen zit een aarzeling, een drempel, een adempauze, zit in ieder geval iets waardoor het leven ze meestal net een fractie te snel lijkt te gaan.

Hilde Geurts is hoogleraar autisme aan de Universiteit van Amsterdam en het Dr. Leo Kannerhuis. Zij zegt: over autisme zijn meer vragen dan antwoorden. Wat we weten is dat 1 procent van de mensen autistisch is. 'De onderlinge verschillen zijn inderdaad groot', stelt Geurts. 'Maar wat veel mensen met autisme verbindt, is dat er iets hapert aan hun sociale antenne, op welke manier dan ook.' Eigenlijk is autisme een verzamelnaam voor een waslijst aan aandoeningen. 'Zoals het begrip stoel velerlei verschijningsvormen kent.'

Als alle kinderen naast elkaar voor Julien op de doellijn zijn gaan staan, worden precies vier keer zoveel jongens als meisjes geteld. Dat komt exact overeen met de landelijke cijfers. Geurts: 'Er wordt volop onderzoek gedaan, maar we weten niet waarom meer jongens dan meisjes met autisme te maken hebben. Het kan zijn dat het geslachtshormoon van invloed is, maar een bewijs daarvoor is niet gevonden.' Kinderpsycholoog Stockmann vult aan: 'Bij veel meisjes is het autisme zachter, minder uitgesproken dan bij jongens. Dat kan tot gevolg hebben dat hun gedrag niet als zodanig wordt gediagnosticeerd of sociale problemen minder opvallen.'

Misschien is dat wat autistische kinderen onderscheidt van leeftijdgenootjes, dat ze meer uitgesproken zijn. Als Thaha een bal tegenhoudt, roept hij meteen dat deze laatste redding goed was voor zijn zelfvertrouwen. Dylan is een andere routinier. Hij is groot en sterk, heeft de mentaliteit van Dirk Kuijt en de tijdrovende gewoonte om gedurende het inschietkwartiertje een seintje van de keeper te verlangen voor hij op het doel schiet. Maar de keeper wordt van alle kanten onder vuur genomen en heeft geen oog voor Dylan. Het eindigt er dan ook meestal mee dat hij na een paar minuten op fluistertoon 'godverdomme' zegt en op het doel schiet. Meestal produceert hij een strakke bal in de hoek.

'Lekkere bal Dylan.'

Meestal rond kwart voor zes, is Dylan de eerste die het voetbalveld op loopt, samen met zijn zusje, een vrolijke hittepetit in een te groot Feyenoord shirt. Dan heeft hij de ballen al gehaald en is hij op de rand van de zestien gaan staan in afwachting van de anderen. Om een paar minuten over zes zitten alle kinderen naast elkaar op de lijn van het doelgebied.

Van iedere honderd kinderen is er één autistisch. Veel is echter onbekend. 'Wat veel mensen met autisme verbindt, is dat er iets hapert aan hun sociale antenne, op welke manier dan ook', zegt Hilde Geurts, hoogleraar autisme aan de Universiteit van Amsterdam. Eigenlijk is autisme een verzamelnaam voor een waslijst aan aandoeningen. 'Zoals het begrip stoel velerlei verschijningsvormen kent.'

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden