Bagatelliseer weekmaker in scoubidou niet

De kans dat mensen nadelige effecten ondervinden van weekmakers in scoubidou-touwtjes, geldt als klein. Maar L. Meijer en P.J.J. Sauer hebben hun twijfels of op langere termijn de schade toch niet groter zal zijn....

De afgelopen dagen was er veel ophef over de aanwezigheid van ftalaten, chemische stoffen die gebruikt worden als weekmakers in plastics, zoals scoubidou-draadjes. Bij beantwoording van de vraag of ftalaten in scoubidoudraadjes een gevaar voor de gezondheid vormen, dienen twee aspecten aandacht te krijgen. In de eerste plaats: zijn ftalaten op zich potentieel schadelijk voor de mens? In de tweede plaats: vormt de potenti opname van deze stoffen uit de scoubidou-draadjes een gevaar voor de mens, gegeven de gehaltes en de vorm waarin ze aanwezig zijn in deze producten.

Ftalaten is een verzamelnaam voor een grote groep stoffen die zeer uitgebreid door de industrie gebruikt worden. Ze worden merendeels, 90 procent, gebruikt als weekmakers in plastic (PVC) in verpakkingsmiddelen van voedsel, tafelkleden, kinderspeelgoed, vinyl vloerbedekkingen maar ook in inkt, lijmen, cosmetica en vele andere toepassingen. De stoffen zijn ook aangetoond in huisstof. De blootstelling van de mens aan ftalaten is daardoor relatief hoog. Na blootstelling worden de stoffen door de mens opgenomen door het maagdarmkanaal. Waarschijnlijk vindt ook via inhalatie opname plaats. Opname via de huid is van minder belang, hoewel opname bij gebruik van cosmetica wel waarschijnlijk lijkt.

Het meest gebruikte ftalaat is Di(2-ethylhexyl)-ftalaat, afgekort als DEHP. Over de effecten van blootstelling aan deze stof bij de mens is zeer weinig bekend. Een onderzoek bij jonge meisjes heeft mogelijk verband tussen blootstelling aan DEHP en een vroegtijdige borstontwikkeling bij de meisjes aangetoond. In deze studie uit Puerto Rico werd een verband gelegd tussen de voortijdige borstontwikkeling en gehaltes DEHP in het bloed van deze meisjes. Een probleem met deze studie is, zoals met veel toxicologische studies bij mensen, dat niet ondubbelzinnig aantoonbaar is dat de vroege puberteit door DEHP zelf is veroorzaakt. De mens is blootgesteld aan een veelheid van chemische stoffen. Dat de meisjes bij wie de puberteit vroeger intrad een hogere spiegel DEHP hadden dan een controlegroep, is een mogelijke aanwijzing maar nog geen onomstotelijk bewijs dat DEHP daarvan de oorzaak is.

Zeer uitgebreid onderzoek is verricht bij proefdieren, berichten over risico's van blootstelling bij de mens zijn derhalve vrijwel volledig afkomstig van extrapolatie bij proefdieren. Bijzonder weinig onderzoek is gedaan bij de mens. Dit kan deels verklaard worden door een tekort aan geld voor dit onderzoek. Onderzoek naar effecten van stoffen op de ontwikkeling van kinderen duurt jaren.

Een tweede reden is dat de blootstelling van de mens aan een uitgebreid mengsel van stoffen moeilijk uitvoerbaar is. Het is daarmee bijzonder moeilijk het effect van enkele stof te evalueren. Ook is het vaak onmogelijk een volledig niet-blootgestelde groep als controlegroep te vinden. Proefdieronderzoek heeft een aantal negatieve effecten van DEHP aangetoond. In de eerste plaats blijkt DEHP een zogenaamd endocriene disruptor te zijn, dat wil zeggen dat ze effect kunnen hebben op de voortplanting en ontwikkeling, onder andere door de hormoonhuishouding te verstoren. Bij kortdurende hoge blootstelling van proefdieren aan DEHP werden afwijkingen in de testes en de productie van zaadcellen waargenomen. Ook was de seksuele ontwikkeling bij deze dieren vertraagd. Zoals bij veel stoffen blijkt met name de foetus tijdens de zwangerschap het meest kwetsbaar voor DEHP.

Blootstelling van proefdieren tijdens de zwangerschap toonde aangeboren afwijkingen en overlijden van ongeborenen. Afwijkingen werden gevonden aan de hersenen, botten, lever, nier en testes. Deze studies toonden aan, dat DEHP de placenta kan passeren en zo effecten bij de foetus kunnen uitoefenen. Ook is vastgesteld dat DEHP aanwezig is in moedermelk, en zo invloed kan hebben op het jonge kind. Ten gevolge van hoge blootstelling aan DEHP bij jonge en volwassen dieren werden ook afwijkingen in de lever en nieren vastgesteld. Bij een hoge blootstelling werd ook de vorming van tumoren aangetoond. Of DEHP soortgelijke effecten bij de mens heeft is, zoals aangegeven, niet bekend.

Weinig informatie is bekend betreffende spiegels van DEHP bij de mens. In de eerder aangehaalde studie bij jonge meisjes werden bij spiegels van 450 ng/g plasma effecten van vroegtijdige borstontwikkeling gezien. Zeer recent door ons verricht onderzoek naar gehaltes van een groot aantal stoffen bij negentig willekeurige personen in Nederland liet spiegels zien van DEHP van 10 tot > 5000 ng/g plasma. Soortgelijke spiegels werden ook gevonden in een studie in ItaliIn deze studie werd ook bij de mens aangetoond, dat DEHP via de placenta overgaat naar het ongeboren kind. Inmiddels is ook aangetoond, dat DEHP bij de mens in moedermelk aanwezig is. In hoeverre de spiegels zoals die thans bij de mens gevonden worden, schadelijk zijn, is niet bekend.

De vraag in hoeverre scoubidou-draadjes schadelijk zijn voor kinderen is moeilijk te beantwoorden. Een studie zal moeten aanwijzen of de DEHP aanwezig in de draadjes door de kinderen wordt opgenomen. Vervolgens moet de intake via de draadjes afgezet worden tegen de intake via voedsel en andere bronnen. Pas daarna kan een uitspraak gedaan worden over de mogelijke negatieve effecten.

Gesuggereerd wordt dat de kans dat DEHP voor de mens negatieve effecten heeft, heel klein is. Dit wordt gebaseerd op het gegeven, dat de mens reeds enige tijd aan relatief hoge gehaltes DEHP wordt blootgesteld, en er nog geen nadelige effecten beschreven zijn. Tegen deze opinie willen wij krachtig stelling nemen. Van veel stoffen is bekend, dat ze schadelijker zijn voor het ongeboren kind dan voor een volwassene. Vervolgens kan het jaren duren voordat subtiele effecten bij een jonge volwassene blootgesteld tijdens de zwangerschap, zichtbaar worden. Uit het verleden kennen wij helaas voorbeelden. De studies die aantoonden dat stoffen als PCB's en dioxines schadelijk zijn voor het ongeboren kind, verschenen pas toen de productie van deze stoffen verboden c.q. sterk verminderd was.

Het gebruik van DES ter voorkoming van miskramen bij zwangeren bleek, jaren na het gebruik, afwijkingen aan de geslachtsorganen van de kinderen blootgesteld in utero te geven.

Los van de vraag of DEHP in scoubidou-draadjes schadelijk is, bestaan er grote zorgen over het uitgebreide gebruik van DEHP en andere ftalaten in de stoffen die ons bereiken. Het gevaar is niet geheel denkbeeldig dat, net zoals bij PCB's en dioxines, effecten pas jaren later kunnen worden aangetoond. Wellicht kan een les geleerd worden uit de ervaring met PCB's en dioxines en met het gebruik van DEHP zo snel mogelijk aan banden worden gelegd. Ftalaten aanwezig in scoubidou-draadjes zorgen in ieder geval niet voor vermindering van de blootstelling van kinderen aan deze stoffen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden