Bad vibrations

Het is een van de legendarische platen in de popgeschiedenis, 'Smile', van Beach Boy-genie Brian Wilson. De plaat die eind jaren zestig alle andere platen overbodig zou maken, maar nooit kwam....

Twee boeken gelezen over de Beach Boys, over hun leidsman Brian Wilson vooral en over de niet-totstandkoming van de langspeelplaat Smile. Ewoord is me bijgebleven. Dat is avant-gardepop.

Experimentele popmuziek wordt progressief genoemd, soms ook underground als het diepzinniger mag klinken. Beeldende kunst kan avant-garde zijn, toneel en film ook, maar als muzikaal begrip eindigt avant-garde bij jazz.

En daar staat het opeens: avant-gardepop, opgeschreven door Paul Williams in zijn boek Brian Wilson & The Beach Boys. Van Willams' lofzang op het genie Wilson krijg je op den duur enorme jeuk, maar avant-garde is een rake definitie van wat Brian Wilson in de tweede helft van de jaren zestig beoogde en het is leuk om zo'n zwaar begrip in verband met de Beach Boys te lezen.

De Beach Boys zijn, zeker in Europa, altijd beach boys gebleven, strandjongens uit het Amerika van Eisenhower. Hun baarden mochten tien jaar later zo wollig zijn als de progressieve popmuziek voorschreef en hun gebruinde meisjes mochten de juiste bloemenjurken dragen, het maakte niets uit. De Beach Boys stonden, staan, zullen staan voor surfmuziek en dat is geen compliment.

Zelf heeft Brian Wilson, geen man van grote woorden, zijn bijdrage aan de popmuziek eens als volgt omschreven: 'Put some harmony to rock & roll.' Met zijn broers Carl en Dennis, met zijn neef Mike Love en met zijn buurjongen Al Jardine oefende Brian Wilson voortdurend in de meerstemmige zang. Of ze nu op weg waren naar school of terugkeerden van de kerkdienst, er werd altijd in grote harmonie gezongen.

Op de plaat heette dat achtereenvolgens Surfin', Surfin' Safari, Surfin' USA, Noble Surfer, Surfer Girl, Surfer Moon, South Bay Surfer, Rocking Surfer en Surfer's Rule.

In de surfmuziek was de stem niet de slagroom op de cake, maar was slagroom cake. Luister naar Surfin', hun eerste hit, waarin de woorden pampam tiepetiepetiep de motor vormen. Avantgardistisch stond het allemaal nog in de kinderschoenen, maar het was in elk geval een begin.

Echt onderscheidend werden de Beach Boys pas met Pet Sounds, de lp uit 1966 die opent met een geweldige paukenslag als opmaat voor Wouldn't it be nice. Uitgedaagd door het juichend ontvangen Rubber Soul van de Beatles nam de 23-jarige Brian Wilson zich voor om de beste rockplaat uit de geschiedenis te te maken. Zowel productioneel als compositorisch (allebei Brian Wilson) betekende het een reuzestap vooruit. Paul McCartney erkende onomwonden zijn meerdere in Brian Wilson en er zijn nog altijd een hoop popkenners die Pet Sounds als de beste rockplaat uit de geschiedenis beschouwen. Pet Sounds is in elk geval lichtjaren verwijderd van pampam tiepetiepetiep. En toen moest Smile nog tot stand komen.

Al tijdens de productie van Pet Sounds maakten de Beach Boys een eerste opname van Good Vibrations. Maar Brian Wilson had al besloten dat nummer te bewaren voor de volgende plaat die toen nog Dumb Angel zou gaan heten, zijnde een combinatie van humor en religieus bewustzijn.

Zeven maanden en ontelbaar veel opnamesessies later was de succesvolste single uit de geschiedenis van de Beach Boys gereed. Drie minuten en 35 seconden duurt Good Vibrations en dat is onvoorstelbaar kort als je alle ritme-en stemmingsverschillen optelt. In feite zijn het vier verschillende vibraties die ingenieus in elkaar over vloeien.

Op de golven van dat succes maakten de Beach Boys een tournee door Engeland. Dat werd een overdonderend succes. Als klap op de vuurpijl kozen de lezers van New Musical Express, het toonaangevende muziekblad in Groot-Brittannide Beach Boys in 1966 als beste popgroep ter wereld en dat in een tijd waarin de Beatles onaantastbaar werden geacht.

Bruce Johnston had tijdens die tournee de plaats ingenomen van Brian Wilson en dat zou hij de komende jaren blijven doen. Wilson beschouwde optredens als verspilling van tijd. Liever stak hij al zijn energie in nieuwe composities en opnamen, zodat de overige Beach Boys bij terugkeer alleen maar hun partijen hoefden in te zingen.

Voor de nieuwe plaat had Brian Wilson inspiratie opgedaan in Big Sur, een overweldigend mooie plek in Californiaar zee en land elkaar treffen. Smile, zoals de werktitel inmiddels luidde, moest 'a teenage symphony to God' worden, een ode ook aan Amerika en zijn natuur. Van Dyke Parks kwam over uit New York om dat gevoel onder woorden te brengen.

Journalisten die het tweetal in de studio bezochten, hoorden betoverende fragmenten, waarvoor nog een plekje moest worden gevonden in wat een machtig epos zou worden. Zes jaar eerder had Brian Wilson zich bescheiden tot doel gesteld om vocale harmoniein te bedden in rock & roll. Nu was hij, 24 jaar slechts, van plan een soort totaalmuziek te maken. Dat moest wel op een schitterende mislukking uitdraaien.

In Look! Listen! Vibrate! Smile!, geheel en al gewijd aan de niet-totstandkoming van Smile, heeft Dominic Priore alle anekdotiek verzameld van wat er moet zijn gebeurd tussen mei 1966 en pakweg een jaar later. Over de flesjes, de blikjes en de stoelleuningen die als instrument dienst deden. Over Paul McCartney die hoorbaar een wortel opat voor het nummer Vegetables.

Over het zwembad dat werd leeggepompt om op de bodem de juiste akoestiek te zoeken. Over de woonkamer die veranderde in een zandbak, met in het midden een piano, om in de juiste stemming te komen - eenmaal een Beach Boy, altijd een Beach Boy. Het leverde vier prachtige nummers op, maar op last van mevrouw Wilson moest de zandbak weer verdwijnen. De honden dachten dat ze de deur niet meer uit hoefden om hun behoefte te doen.

Voor Fire, onderdeel van de suite The Elements, eiste Brian Wilson dat iedere musicus een brandweerhelm zou dragen en hij stak een prullenbak in de hens om de juiste sfeer te cren. Tezelfdertijd woedden in de omgeving van de studio een paar branden en Brian Wilson vermoedde dat het een met het ander te maken had. Goede vibraties waren kwade vibraties geworden. Marihuana en lsd eisten hun tol.

Er ging een streep door Smile en Brian Wilson,gevoelig mens die hij is, ging onderuit. At zich een slag in de rondte, zocht houvast bij een bedenkelijke psychiater en kwam jarenlang zijn bed niet uit. Sinds een jaar of tien vertoont Wilson zich weer, maar nog altijd met de schichtigheid van een hert.

Over de ware reden achter het schrappen van Smile is veel gegist. Er was ruzie met de platenmaatschappij en er was ook onderlinge ruzie. Met name Mike Love had grote bezwaren tegen de onnavolgbare teksten van Van Dyke Parks. Bovendien kwamen de Beatles in het begin van 1967 met Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band en dat zou in al z'n psychedelische oneindigheid alles zijn geweest wat Brian Wilson voor ogen stond met Smile.

In een interview met het Engelse muziekblad Mojo van deze maand herhaalt Brian Wilson wat hij in 1968 al eens voor de radio zei: Smile was eenvoudig niet commercieel genoeg. 'We wilden de plaat niet uitbrengen omdat hij waanzinnig was. Echt te waanzinnig.' Avant-garde en popmuziek verdragen elkaar niet.

In plaats van Smile verscheen in het najaar van 1967 Smiley Smile, niet meer dan een slap aftreksel met slechts zes van de oorspronkelijke nummers en dan nog in geamputeerde vorm. Andere nummers, zoals het weergaloos mooie Surf's Up, werden pas een paar jaar later uit de kast getrokken.

Maar nu, 37 jaar later, ziet Smile alsnog het licht. Brian Wilson en Van Dyke Parks hebben de losse eindjes aan elkaar geknoopt en een definitieve keuze gemaakt uit de zeventien beschikbare nummers.

Voorlopig wordt Smile alleen live uitgevoerd, een cd-opname is nog onderwerp van gesprek. De tournee begon drie weken geleden in Engeland en daar werd de uitvoering van Smile al vergeleken met de vondst van de heilige graal. Zaterdagavond gaat het in Amsterdam gebeuren.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden