Baby's en doden zijn goed te voorspellen, migranten niet

Een dodelijke griepgolf, een uitblijvende babyboom en een verbazingwekkend migratiecijfer. Hoofddemograaf Jan Latten van het Centraal Bureau voor de Statistiek licht de nieuwste ramingen toe.

Jan Latten

In 1996 groeide het Postbank-clipje over '15 miljoen mensen' uit tot een nummer 1-hit. Twintig jaar later gaat de teller door de 17 miljoen. Met name door de groeiende stroom vluchtelingen komen er volgend jaar rond de 110 duizend mensen bij op 'dat hele kleine stukje aarde'. Even veel als het aantal inwoners van Leeuwarden.

Vorig decennium leek het er nog op dat de Nederlandse bevolking in de loop van deze eeuw langzaam zou gaan krimpen. Maar in de nieuwste bevolkingsprognose van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) houdt de groei aan, zij het iets langzamer, om tegen 2040 rond de 18,2 miljoen te blijven hangen. Hoofddemograaf Jan Latten van het CBS geeft toelichting bij de nieuwste ramingen.

(tekst gaat verder onder de grafiek)

Op welke punten heeft het CBS de vorige prognose moeten bijstellen?

'Er waren aanvankelijk twee kleine trendbreuken. In het begin van het jaar stierven er opeens veel meer ouderen dan normaal. Daar hebben we even goed naar moeten kijken, want misschien was dat aanleiding om de levensverwachting bij te stellen. De hogere sterfte bleek samen te vallen met een uitzonderlijk lange periode met griep.

'Wij verwachten dat er in de toekomst vaker van dat soort sterftegolven onder ouderen zullen zijn, maar dat daarop ook weer een periode volgt waarin gemiddeld iets minder mensen overlijden. Het heeft op de prognose van de levensverwachting dus uiteindelijk geen effect gehad. Nog altijd groeit de gemiddelde levensverwachting gestaag, doordat de overlevingskans bij kanker en hart- en vaatziekten nog altijd toeneemt. Een op de drie vrouwen die nu 50 zijn, wordt 90 jaar of ouder.

'Een andere verrassing was dat het kindertal daalde; er werden afgelopen jaar minder kinderen geboren dan verwacht. Zeer opvallend, want meestal zie je dat er na een economische crisis juist een kleine babyboom is.

'Wij hebben de indruk dat dit samenhangt met de veranderende arbeidsmarkt. Twintigers en dertigers moeten langer wachten op een vast dienstverband, of zijn zzp'er. Kinderen krijgen is een grote verantwoordelijkheid, ook financieel, dus stellen veel potentiële ouders het nog even uit. We denken dat het kindertal op het lage niveau zal blijven en in 2020 weer zal terugkomen op het niveau van 1,75 kind per vrouw. Maar de komende jaren hebben we dus iets minder van de allerjongste kinderen.

'Hoewel er al jaren te weinig kinderen worden geboren om de bevolking te kunnen vervangen, is er nog steeds sprake van natuurlijke aanwas. Volgend jaar met zo'n 25 duizend mensen. De hogere levensverwachting compenseert voorlopig nog het lage geboortecijfer.'

(tekst gaat verder onder de grafiek)

Dit zijn allemaal kleine ontwikkelingen, maar in de loop van 2015 kwamen de vluchtelingen.

'Ja. Het aantal overledenen en baby's is eigenlijk heel goed voorspelbaar. We zijn al verbaasd als we daar vijfduizend mensen naast zitten. Migratie is de grote onzekerheid voor onze bevolkingsprognose. Met name de instroom van asielzoekers verloopt in de geschiedenis zeer grillig.

'Afgelopen jaar ging het ook heel plotseling. Van duizend per maand naar meer dan duizend per week. Zolang de mensen nog wachten op een verblijfsstatus, tellen ze nog niet mee in ons bevolkingscijfer. Het overgrote deel van de huidige vluchtelingen mag blijven en zal in de loop van volgend jaar worden ingeschreven in de gemeentelijke basisadministratie. Dat zal ook gelden voor de nareizende gezinsleden. Daardoor kunnen we vrij zeker berekenen dat het aantal asielmigranten volgend jaar rond de 70 duizend uitkomt.

'Verder heb je nog zo'n 170 duizend andere immigranten, bijvoorbeeld expats die terugkomen naar Nederland, arbeidsmigranten van binnen de EU of mensen die hier komen om een studie te volgen. Daar staat ook een groep tegenover van ongeveer 151 duizend die uit Nederland emigreert. Per saldo komen er volgens het CBS dus 88 duizend migranten bij.'

Hoe schatten jullie die migratie voor de jaren na 2016 in?

'Dat is natuurlijk wederom heel moeilijk te voorspellen. We zijn ervan uitgegaan dat de maatregelen van de EU om de vluchtelingenstroom een beetje tegen te houden, geleidelijk effect krijgen waardoor de asielinstroom terugvalt. Anderzijds hebben we ook nog steeds te maken met immigratie vanuit EU-landen. Alles bij elkaar gaan we ervan uit dat de immigratie de komende jaren nog iets hoger blijft dan normaal en daarna terugvalt. Vanaf midden jaren twintig gaan we uit van jaarlijks zo'n 185 duizend immigranten en 170 duizend emigranten.'

Denkt u dat de Nederlandse bevolking deze eeuw nog gaat krimpen?

'Hoe verder weg in de toekomst, hoe lastiger het vanzelfsprekend is om te voorspellen. Toch durf ik wel de verwachting uit te spreken, dat de bevolking deze eeuw niet zal krimpen. De natuurlijke groei door geboorte en sterfte zal tussen 2035 en 2040 weliswaar negatief worden. Maar ik verwacht dat de druk hoog zal blijven. De komende decennia komen er in Afrika nog miljarden mensen bij en door klimaatverandering zijn er steeds meer natuurrampen, overstromingen en zie je verwoestijning. Dat zijn belangrijke 'pushfactoren' voor migratiestromen. Bovendien: migranten krijgen kinderen, dat geeft ook weer groei.

'Tegelijkertijd heeft Nederland zijn 'pullfactoren'. We staan in de top-3 van welvarendste landen in Europa, en in de top-3 van landen waar het het prettigst leven is. En het aantal banen neemt weer toe. Als je eenmaal op de vlucht bent geraakt, is Nederland dus een bijzonder aantrekkelijke bestemming.'

Waaruit bestaat de Nederlandse bevolking?

De Nederlandse bevolking bestaat volgens de definities van het CBS uit iedereen die in Nederland is ingeschreven in de gemeentelijke basisadministratie. Dus ook alle buitenlandse staatsburgers die een verblijfsvergunning hebben, zoals een groot gedeelte van de buitenlandse studenten. De meeste asielzoekers die het afgelopen jaar het land binnenkwamen, wachten nu nog op een verblijfsvergunning. Pas wanneer ze die status hebben, kunnen ze zich officieel in een gemeente vestigen. Mede daardoor is het CBS er nu zo zeker van dat komend jaar rond de 70 duizend 'asielmigranten' zullen worden bijgeschreven. Nederlandse staatsburgers die in het buitenland wonen, tellen doorgaans niet mee - tenzij ze zich niet in Nederland uitschrijven. De illegalen en de meeste seizoensarbeiders in Nederland, zitten niet in het bevolkingscijfer.

Betekent de immigratie ook een einde aan de krimp in bijvoorbeeld Limburg en Groningen?

'Op korte termijn kan die daar inderdaad de krimp remmen, want alle gemeenten moeten vluchtelingen opnemen. We zien nu ook dat bijvoorbeeld de leegloop in Oost-Groningen veel minder groot is geworden dankzij mensen die er uit het buitenland komen wonen. Vooral Syriërs.

'Maar als die mensen eenmaal een huis toegewezen hebben gekregen, gaan ze op zoek naar een baan. En het werk is schaars in de meeste krimpgebieden. Dus het ligt voor de hand dat ook zij uiteindelijk vooral richting de stedelijke gebieden trekken. Vooral de Randstad dus. Je ziet overigens ook dat groepen naar elkaar toe trekken. Zo heeft Enschede een grote Syrische gemeenschap omdat daar een koptische kerk is.'

Deelnemers aan de manifestatie Vluchtelingen Welkom in Groningen Beeld anp

Wat moeten beleidsmakers met deze cijfers?

'Integratie geeft spanningen, dat zien we nu natuurlijk al rondom de opvang van vluchtelingen. Het ligt voor de hand dat het veel inspanningen kost om die mensen te laten deelnemen in de samenleving. Om ze te helpen aan onderwijs en werk.

'Verder springen vooral de consequenties voor de woningmarkt in het oog. Meer mensen betekent dat er meer huizen nodig zijn. Terwijl er de afgelopen jaren juist steeds minder vergunningen zijn afgegeven voor nieuwbouw. In 2014 waren dat er 39 duizend, terwijl er volgend jaar 80 duizend huishoudens bijkomen en er ook ruim 10 duizend huizen worden gesloopt. We zullen dus zien dat op korte termijn allerlei oplossingen worden bedacht zoals huizen delen, en dat er snel tijdelijke woningen bijkomen en kantoren worden omgebouwd in veel kleine eenheden. Zoals nu bijvoorbeeld in Amsterdam al gebeurt.

'Op de iets langere termijn zijn er gewoon honderdduizenden extra huizen nodig. De komende 25 jaar komen er namelijk nog bijna 900 duizend huishoudens bij. De groei komt eigenlijk vooral door alleenstaande 65-plussers. Partners overlijden en degene die achterblijft leeft dan vaak nog decennia. Daarnaast zijn er in die groep ouderen steeds meer mensen gescheiden. Deze mensen wonen nu nog voor een groot deel in een eengezinswoningen. De komende jaren zal voor hen behoefte zijn aan huizen waar ze lang zelfstandig kunnen wonen. Gelijkvloers, geen drempels en liefst op een manier dat ze niet vereenzamen en ook voor elkaar kunnen zorgen.'

En betekent de verdere vergrijzing ook dat we langer moeten doorwerken?

'Zeker. Het huidige beleid is dat de AOW-leeftijd na 2021, als de grens op 67 ligt, zal worden aangepast op basis van de levensverwachting. Gemiddeld zouden Nederlanders dan nog 18 jaar AOW moeten krijgen. Bij de huidige verwachtingen betekent dat dat de AOW-grens in de komende decennia moet door stijgen tot boven de 70 jaar.'

Nieuw! Ontvang elke dag de Volkskrant Avond Nieuwsbrief in uw mailbox, met het nieuws van vandaag, tv-tips voor vanavond, en alvast zes artikelen uit de krant van morgen. Schrijf u hier in.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden