Baantjescarrousel Den Haag

Wie toegang wil hebben tot de beslissers in Den Haag, moet weten waar de sleutel ligt. En wie weet dat nou beter dan een gewezen politicus? Daarom draaien zoveel ex-Kamerleden en -ministers hun rondje mee.

Het pasje voor de Tweede Kamer hoef je nooit in te leveren. Beeld Lumine.nl

Wat een draaideur met een mens kan doen, is een eeuw geleden al eens tot in detail verteld door Charlie Chaplin. In The Cure (1917) wordt hij door een ijverige portier de draaideur in geduwd, komt er na een volle ronde weer aan dezelfde kant uit, draait door, raakt tureluurs, draait de andere kant op, komt met z'n wandelstok klem te zitten, tolt er nu aan de goede kant uit, is intussen vergeten waarvoor hij gekomen was en laat ook de kijker draaierig achter. Zo'n gevoel brengt ook de draaideurpoliticus teweeg. Draaideurpolitiek: een overstap naar een bedrijf of organisatie die werkzaam is in dezelfde of verwante economische of maatschappelijke sector. Een begrip dat in Den Haag nooit de tijd krijgt om roestig te worden. Vorige week werd het weer actueel door de overstap van Bart de Liefde (Kamerlid VVD) naar taxibedrijf Uber, waar hij public policy manager wordt. Een draaideurbeweging naar het bedrijfsleven, zoals De Liefde die maakt, roept altijd weerstand op. Dan klinkt meer kritiek dan wanneer het gaat om een brancheorganisatie, zoals bij Maxime Verhagen (Bouwend Nederland). De kernvraag is niet: privaat of branche? Is het gezond als de politiek zo verweven is met een zo omvangrijk netwerk van oud-politici, dat deels onzichtbaar en dus oncontroleerbaar is? Dat is de vraag.

'Ex-politici worden ingezet om de deur open te breken', beaamt PvdA-Kamerlid Mei Li Vos. 'Dat zijn mensen die weten hoe het werkt. Het kost meer moeite hen op afstand te houden. Met iemand van buiten werkt het toch anders' ze doet het voor, houdt haar arm gestrekt. 'Dan geef je eerder zo een hand.' Op het Binnenhof is niets zonder betekenis. Een Kamerlid dat je hartelijk begroet of juist straal voorbijloopt, een compliment voor een artikel, een belangstellende vraag, een glimlach het staat allemaal ten dienste van een groter belang. Wat dat grotere belang is, blijft doorgaans in nevelen gehuld. Die nevelen ontstaan door het ingewikkelde van het politieke proces. Het duurt een tijd voordat je je weg vindt in het reglement van orde, de moties, de Kamervragen, de wandelgangen, de initiatiefwetten, de procedurevergaderingen. Het duurt nog langer voordat je kunt schaken met de wereld buiten het parlement, zodat je belangengroepen, media, wetenschappers of ervaringsdeskundigen effectief kunt inzetten.

Guusje ter Horst Beeld Hiltz Verhoef / HH

Guusje ter Horst, PvdA

Was:
minister Binnenlandse Zaken & Koninkrijksrelaties (2007-2010), senator (2011-2015)

Is:
voorzitter KNGF, diverse nevenfuncties: zoals commissaris Shell en adviseur Hague corporate affairs

‘Men windt zich erover op dat politici wachtgeld krijgen. Maar als die politici erin slagen een betaalde baan te krijgen die ook maar enigszins is gerelateerd aan hun vorige functie, zijn ze onderhevig aan kritiek. Over ex-bewindslieden die burgemeester of commissaris van de koning worden, windt geloof ik niemand zich op. Is een transfer van publiek naar publiek minder erg dan van publiek naar privaat?‘Mij lijkt een goede stelregel dat als je je als politicus positief hebt uitgelaten over een bedrijf, of een besluit hebt genomen ten faveure daarvan, je na je politieke loopbaan geen betalingen van dat bedrijf ontvangt. Dat moet gelden voor lokale en landelijke politici zowel Kamerleden als bewindspersonen.’

Slagkracht

Jaap Jelle Feenstra, die elf jaar Kamerlid was voor de PvdA, vat het als volgt samen: 'In je eerste periode in de Kamer moet je leren, in de tweede periode word je effectief en in de derde periode krijg je slagkracht.' Kijk naar zwaargewichten als Pieter Omtzigt, Harry van Bommel, Geert Wilders. Die waren in hun eerste jaren net zo zoekend als de nieuwkomers van nu. Kamerleden hebben dus een ambt met een hoge drempel en veel toegevoegde waarde. Lobbykantoren zijn tuk op hun kennis en contacten. 'Al onze mensen hebben iets in de Kamer gedaan', vertelt Peter van Keulen, directeur van lobbykantoor Public Matters. 'Die weten hoe het werkt. We willen graag zo veel mogelijk verschillende partijen; louter VVD'ers zou vreselijk zijn.' Voor bewindspersonen geldt dat alles nog in verhevigde mate, zij krijgen later de beste posities. Hun expertise is groter, ze worden geacht ook bestuurlijk en organisatorisch uit de voeten te kunnen. Wie een tijd meedraaide in de Haagse mallemolen, is elders zijn gewicht in goud waard. De term draaideur geeft de verwarring goed weer. Waar stopt de ene baan en begint de ander? Hoe zit het met belangenverstrengeling? Bart de Liefde kwam vijf jaar lang het Kamergebouw binnen als VVD-parlementariër. Straks doet hij hetzelfde, maar dan namens taxibedrijf Uber. Zijn belofte zich beschikbaar te houden voor toelichting op die overstap verdampte binnen een dag. Een ideale draaideurpoliticus komt binnen als fractiemedewerker, leert zo de olifantspaadjes kennen, wordt Kamerlid en gaat dan cashen in de lobbysector. Dat is wat Bart de Liefde doet, maar ook zij het noodgedwongen partijgenoot René Leegte. Ze staan daarin niet alleen. Feenstra is tegenwoordig lobbyist voor de Rotterdamse havens. Oud-politici als Bert Bakker, Frits Huffnagel en Robin Linschoten vervullen lobbyfuncties, net als Ben Bot (bij Meines Holla) en Jack de Vries (bij Hill & Knowlton).

Rene Leegte Beeld Hiltz Verhoef / HH

René Leegte - VVD 

Was:
Tweede Kamerlid (2010-2015)

Is:
directeur/eigenaar public affairs adviesbureau Publieke Zaken (sinds 2015)

'De meerwaarde van oud-politici zit volgens mij niet zozeer in het netwerk. Dat is vergankelijk. Kijk maar naar de doorloopsnelheid van politici. En laten we eerlijk zijn: wie weet wie René Leegte is? Laat staan over drie jaar.

'De meerwaarde is dat oud-politici de beleidstaal van de overheid kunnen vertalen in consequenties voor bedrijven. En andersom kunnen ze de vaak technische taal van bedrijven vertalen naar de beleidstaal van de overheid. Bovendien weten ze hoe de procedures werken, hoe bijvoorbeeld een wetgevingstraject in elkaar zit. Met die kennis kunnen ze organisaties helpen op tijd hun informatie bij de politiek te brengen om wetten en regels beter te maken.'

Omgekeerd

Ook het grensverkeer in omgekeerde richting is frequent, vooral in de VVD-fractie. Kamerlid Jeroen van Wijngaarden is afkomstig uit de lobbybranche (PwC), net als Han ten Broeke (Weber Shadwick), Mark Harbers (Dröge & Van Drimmelen), Ingrid de Caluwé (Burson Marsteller) en Anne Mulder (Pauw Sanders Zeilstra). Partijgenoten Arno Rutte, Ton Elias en Bas van 't Wout hebben een verleden in strategische communicatie, een van de vele schuilnamen waarvan de lobbysector zich kan bedienen. In het lobbyvak wordt een onderscheid gemaakt tussen professionals voltijds lobbyisten en practitioners, die uit hoofde van hun functie aan belangenbehartiging doen. Wie in het lobbyistenregister van de beroepsvereniging voor Public Affairs zoekt (BVPA), komt de meeste ex-politici niet tegen. Die vindt geen Jan Peter Balkenende (Ernst & Young) of Jan Kees de Jager (KPN), Wouter Bos (eerst KPMG, nu VUmc), Maxime Verhagen (Bouwend Nederland), Camiel Eurlings (eerst KLM, nu Internationaal Olympisch Comité), Gerard Schouw (Nefarma) en Gerdi Verbeet (o.a. commissaris bij Siemens).

Tekst gaat verder onder afbeelding

Joop Atsma

Joop Atsma - CDA

Was:
Tweede Kamerlid (1998-2010), staatssecretaris Infrastructuur en Milieu (2010-2012)

Is:
voorzitter Brancheorganisatie Kalversector, voorzitter Tankopslagbedrijven, senator (sinds 2015)

'In Den Haag is sprake van een continue carrousel. Een ambtenaar die aan een wet schrijft, Kamerlid wordt en de wet beoordeelt. Een journalist die naar het ministerie vertrekt als woordvoerder. De onderliggende vraag is: in hoeverre blijf je zuiver in je rol? De basis is: je beslissingen in volle vrijheid kunnen nemen. Dat kun je niet met wetgeving garanderen. Uiteindelijk moet iedereen de afweging zelf maken.

'Wat men vaak vergeet: oud-politici hebben sollicitatieplicht. Dat staat op gespannen voet met restricties aan je loopbaan.

'Dat de politiek een kleffe boel zou zijn, klopt niet. Ja, je wordt gevraagd omdat je een breed netwerk hebt. Maar ook omdat een naam als oud-politicus helpt in contacten leggen elders.'

Deze tweede groep doorgaans ex-politici uit de hogere regionen is veel moeilijker te vangen. Ze bewegen zich in een vage maar zeer invloedrijke zone waar ze alle kans hebben elkaar en hun opvolgers tegen te komen. Ze komen terecht bij brancheorganisaties of belangenverenigingen. Lobby mag het niet heten, maar in de praktijk komen ze wel op voor de belangen van hun achterban. Kiezen accountancykantoren zoals KPMG en Deloitte voor politici omdat ze zulke goede managers zijn, of voor hun politieke contacten? Uit onderzoek van de Volkskrant blijkt hoe wijdverbreid dat netwerk is. Ex-politici zijn sterk vertegenwoordigd in de financiële sector, in de energie, zorg, pensioenfondsen, transport en woningbouw. Ze bekleden ook veel posities in de cultuur, bij media en in het onderwijs. Die oud-politici doen dienst als bruggehoofd naar de actuele Haagse politiek. Een recent voorbeeld levert het Zweedse bedrijf Unibet, dat met onlinesportweddenschappen de Nederlandse markt op wil en zich via sponsoring van wielerbond KNWU van de steun verzekert van CDA-prominent Marcel Wintels.

Spreiding

De spreiding van die draaideurpolitici over de partijen is zeer gelijkmatig, met wat meer linkse politici bij ngo's en vakbonden en meer CDA'ers en VVD'ers in het bedrijfsleven. De flankpartijen SP en PVV spelen in dit informele ons-kent-onsnetwerk geen rol. Wat ook opvalt: meestal blijven ze binnen sectoren waarmee ze zich als politicus ook al bezig hielden. Volgens het Volkskrant-onderzoek geldt dit voor 72 procent van de onderzochte ex-politici. Willeke Slingerland, die aan de hogeschool Saxion corruptieonderzoek doet en promoveert op netwerkcorruptie, wijst op de risico's. 'Aan een sterk informeel netwerk zit het risico van corruptie, omdat het geneigd zal zijn elkaar te bevoordelen en onderling de zaken te regelen.' Ze mist in Nederland de aandacht voor informele processen in de democratie. 'De invloed van die netwerken is misschien groter dan de uitslag van verkiezingen.' In Nederland is de draaideur een vrijhaven. 'Er bestaat geen afkoelperiode voor politici die een nieuwe functie gaan bekleden waarbij ze specifieke belangen behartigen', zegt corruptiewaakhond Transparancy International. In 2014 riep de Europese Commissie de Nederlandse regering op beleid te ontwikkelen om dat draaideurgedrag aan banden te leggen. Minister Plasterk van Binnenlandse Zaken vond dat niet nodig. Minister Dijsselbloem van Financiën toonde zich ontvankelijker. Ik ben voor de financiële sector voorstander van een afkoelingsperiode van een paar jaar, zei hij in mei.

Jaap Jelle Feenstra - PvdA

Was:
Tweede Kamerlid (1988-1994; 1997-2002)

Is:
Public Affairs Officer Havenbedrijf Rotterdam (sinds augustus 2002)

'Als Kamerlid was ik betrokken bij de Tweede Maasvlakte en de Betuweroute. Dat was interessant voor het Havenbedrijf. Bij het Havenbedrijf kon ik laten zien dat de projecten waarvoor ik me als politicus sterk maakte, nuttig en nodig waren.

'Van een politicus mag je een intrinsieke motivatie verwachten voor de sector waarover hij het woord voert. Dat je naderhand op dat terrein actief blijft, ligt voor de hand. Invoeren van een wachttijd vergt fatsoenlijk wachtgeld. Dan heeft direct weer aan de slag gaan mijn voorkeur.

'Ik sta open voor discussie over de draaideur. Maar om welk probleem gaat het? Als belangenverstrengeling een probleem is, wil ik daarover praten. Maar ik zie nu geen zwaarwegende problemen.'

Geen wonder als je ziet welke ex-bewindspersonen actief zijn of waren in de financiële wereld. Onno Ruding ging naar Citibank, Wim Kok werd commissaris bij ING, Gerrit Zalm ging naar de raad van bestuur van DSB en later ABN Amro, Willem Vermeend naar AFAB Holding, Joop Wijn werd directeur bij de Rabobank en ging later naar ABN Amro, Aart Jan de Geus is commissaris van de Triodos bank. Symbolisch voor de Haagse souplesse is de Rijkspas, die toegang geeft tot het Kamergebouw. Politici hoeven die na hun aftreden niet in te leveren. Ze houden dus vrij toegang tot het centrum van de macht. Dat kan voor een nieuwe werkkring heel handig zijn. Pogingen daaraan paal en perk te stellen zijn tot dusver gestrand. Dat houdt verband met de kansen op de arbeidsmarkt van oud-Kamerleden. Veel politici, vooral Kamerleden, klagen dat ze na hun Haagse periode moeilijk aan een baan komen. De toppers lukt dat misschien snel, veel anderen niet. Wie zit er op ons te wachten, vragen ze zich af als hun partij op verlies staat: we zijn eigenwijs, de wachtgeldregeling is niet meer wat-ie was. En we hebben de beeldvorming tegen: politici worden gezien als zakkenvullers. Wat kun je dan anders doen dan je Haagse kennis en contacten elders te gelde maken? In andere landen vinden ze die revolving door wel een probleem en worden maatregelen genomen. In de Verenigde Staten geldt dat lobbyisten twee jaar moeten wachten alvorens op hun beleidsterrein bewindspersoon te worden. Daar is ook een dwingend lobbyregister: wie wil lobbyen, moet zich inschrijven. Ook de Europese Unie kent een afkoelperiode. Ex-eurocommissarissen mogen 18maanden niet op hun beleidsterrein aan de slag. Overtreding van die regel heeft gevolgen voor hun pensioen. Contacten tussen lobbyisten en europarlementariërs moeten gemeld worden.

Tekst gaat verder onder afbeelding

De infographic laat zien waar landelijke ex-politici in de afgelopen vijf jaar een topfunctie hebben bekleed in een groot bedrijf of grote organisatie. Kleinere instellingen zoals een middengroot bedrijf, een lokale NGO of een bescheiden zorginstelling zijn buiten het overzicht gehouden.

Ook voor oud-ambtenaren gelden bij de EU strenge regels: ze moeten de commissie inlichten over nieuwe activiteiten. Die mogen geen verband houden met hun oude baan. Waterdicht zijn die regelingen niet: zowel in Brussel als in Washington presenteren lobbyisten zich nu als onderzoeker of advocaat. Iedereen in Den Haag weet dat juist dat netwerk van oud-politici besluiten kan beïnvloeden. Zij zijn er voor de shortcuts, als het voorwerk is gedaan, en er rechtstreeks druk moet worden uitgeoefend op de beslissers. Coen Sleddering, oude rot in het lobbyvak, tegenwoordig werkzaam voor de KNGF, de beroepsvereniging voor fysiotherapeuten, kan haarfijn uitleggen hoe dat werkt. Hij is het die als lobbyist het Haagse speelveld in de gaten houdt: de Kameragenda, de krachtsverhoudingen, de standpunten. Moet er namens de fysiotherapeuten een indringende boodschap worden verteld aan een topambtenaar, een minister of een cruciaal Kamerlid, dan wordt ander geschut in stelling gebracht. Dat is in dit geval oud-minister Guusje ter Horst, voorzitter van de KNGF. Komt zo iemand op je af en dat kan in Den Haag zomaar gebeuren dan wordt de arm vanzelf wat buigzamer.'Men windt zich erover op dat politici wachtgeld krijgen. Maar als die politici erin slagen een betaalde baan te krijgen die ook maar enigszins is gerelateerd aan hun vorige functie, zijn ze onderhevig aan kritiek. Over ex-bewindslieden die burgemeester of commissaris van de koning worden, windt geloof ik niemand zich op. Is een transfer van publiek naar publiek minder erg dan van publiek naar privaat?

'Mij lijkt een goede stelregel dat als je je als politicus positief hebt uitgelaten over een bedrijf, of een besluit hebt genomen ten faveure daarvan, je na je politieke loopbaan geen betalingen van dat bedrijf ontvangt. Dat moet gelden voor lokale en landelijke politici - zowel Kamerleden als bewindspersonen.'

Verantwoording

De infographic laat zien waar landelijke ex-politici in de afgelopen vijf jaar een topfunctie hebben bekleed in een groot bedrijf of grote organisatie. Kleinere instellingen zoals een middengroot bedrijf, een lokale ngo of een bescheiden zorginstelling zijn buiten het overzicht gehouden.

De data zijn afkomstig van Parlement & Politiek, aangevuld met gegevens van LinkedIn en het zakenblad ManagementScope. Additioneel zoekwerk liet zien dat sommige functies van oud-politici niet in voornoemde bronnen staan vermeld.

\
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.