Baan bij Japanse kerncentrale gaat boven gezondheid

Werknemers van de Dai-ichi centrale in Japan, waar in maart 2011 een kernramp plaatsvond, sjoemelen met stralingsapparatuur. Anders raken ze hun baan kwijt.

KORIYAMA/IWAKI - Eerst doet Tomo Watanabe zijn schoenen uit, dan betreedt hij de vergaderruimte met schuifdeuren van rijstpapier en tatamimatten op de vloer. Hij gaat in lotushouding op een kussen zitten en rilt nog na. In een buurthuis in de stad Koriyama wordt alleen deze stijlkamer verwarmd. Daarbuiten vriest het.


Voordat hij het woord neemt, legt Watanabe (57) een stapeltje foto's op een laag tafeltje. Er staan mannen in maanpakken op, groen uitgeslagen reactoren die zwaar zijn beschadigd en een gebouw dat van binnen volledig is verwoest.


Hij heeft ze zelf genomen, van een paar meter afstand, toen hij nog werkte als installateur in de Dai-ichi kerncentrale in de provincie Fukushima. Vorig jaar ging hij met vervroegd pensioen.


Een terugblik. Op 11 maart 2011 werd Japan getroffen door een aardbeving en een tsunami, die bijna de hele oostkust verwoestte. De Dai-ichi centrale, die aan zee ligt, kwam in grote problemen. Watanabe: 'Direct na de vloedgolf werd iedereen naar huis gestuurd, op de elektriciens na. De ravage was enorm; overal lag glas en van een gebouw was het dak af. Golven van vier meter hadden we al wel eens meegemaakt, maar niet van veertien meter.'


Na de aardbeving werden drie werkzame reactoren meteen stilgelegd. Dieselgeneratoren sloegen aan om het koelwater te blijven rondpompen in de reactorvaten met radioactieve splijtstaven. Die generatoren werden door de tsunami echter uitgeschakeld.


Toen ging alles mis. Oververhitting leidde tot meltdowns (de splijtstofstaven smolten door de reactorvaten heen) en waterstofexplosies. Uiteindelijk kwamen grote hoeveelheden radioactieve stoffen in de lucht en in het zeewater terecht.


'Mijn vrouw ging naar een opvangcentrum. Maar het Dai-ichipersoneel moest zich verzamelen in een voetbalstadion. We kregen wisseldiensten', vertelt Watanabe. De mannen kregen de zwaarste beschermpakken aan. Eenmaal op het terrein van de centrale, verbleven ze in een extra beveiligde ruimte. 'Ik mocht alleen van de deur naar de bus lopen, die me naar een werkplek bracht. Daar kon ik vijf à zes minuten aan de slag. Ik schrok me wild toen ik op mijn stralingsmeter honderd millisievert per uur zag staan. Op sommige plekken werd zelfs driehonderd millisievert gemeten. De toegestane hoeveelheid is 20 millisievert per jaar.'


Bijna twee jaar later wordt er nog steeds met man en macht gewerkt aan het verwijderen van besmette brokstukken, het versterken van de gehavende reactoren en het dichten van lekkages.


Er worden voorbereidingen getroffen om gebruikte splijtstofstaven uit de reactoren te halen (vooral reactor 4 vormt een risico met 1.535 stuks). En er wordt gezocht naar een oplossing voor de duizenden tonnen radioactief afvalwater, die op het terrein zijn opgeslagen.


De ontmanteling van de Dai-ichi centrale zal decennia lang duren en een volgende aardbeving of tsunami kunnen opnieuw problemen veroorzaken. De straling op het terrein mag dan zijn afgenomen, die in de reactoren is nog steeds heel hoog. Dat blijft een punt van zorg, maar om een andere reden dan men zou verwachten. Watanabe: 'Volgens de regels mag het Dai-ichipersoneel in vijf jaar tijd maximaal honderd millisievert straling oplopen. Men gaat uit van twintig millisievert per jaar. Wie dat niveau bereikt in minder dan een jaar, raakt zijn baan kwijt. Dus zijn er mannen die hun meetapparaten manipuleren, omdat ze niet weten hoe ze anders hun gezin moeten onderhouden.'


Een tijdelijk financieel vangnet bestaat er niet. 'Hé, dit is Japan, hier zijn we op onszelf aangewezen. Zo is het nu eenmaal,' zegt Watanabe gelaten. Hij demonstreert hoe mannen de meters bedekken met metaal. 'Sommigen zijn zo dom. Wie er een beetje verstand van heeft, weet toch dat metaal dunner dan zes millimeter nog steeds straling doorlaat!' Anderen doen hun apparatuur af halverwege de dienst.


Om hoeveel mensen het gaat, weet Watanabe niet. 'Maar ik heb het vaak genoeg meegemaakt.' Tepco (Tokyo Electric Power Company), het moederbedrijf van de Dai-ichi centrale, zou weten van de praktijken. 'Maar ze knijpen graag een oogje dicht. Want geschoold personeel raakt op.'


Watanabe laat in het midden waarom hij zelf uiteindelijk is vertrokken. Het wachten is op compensatiegeld van Tepco. Hij heeft nog geen concreet bod gekregen. 'Wellicht moet ik zelf naar het hoofdkantoor in Tokio, om hen er aan te herinneren dat wij verder willen met ons leven.' Het is kiezen tussen twee kwaden. Het enige alternatief in de streek, voor mensen die hun baan kwijtraken bij de Dai-ichi centrale, is het aannemen van zwaar en vies schoonmaakwerk. De autoriteiten beloven evacués nog steeds dat ze ooit terug kunnen naar huis. Om de straling te verminderen moeten van alle velden, wegen en gebouwen in de besmette gebieden, de toplagen worden verwijderd.


Dat levert een enorme hoeveelheid radioactief afval op, dat is verspreid over de provincie Fukushima. In veel weilanden liggen stapels overvolle zakken, van zwart en blauw plastic. Een variant daarop zijn rijen langwerpige 'broodjes', bedekt met zwart plastic. Het lijken net doodskisten.


'Niemand weet er raad mee,' zegt Koshiro Ishimaru (69), die na zijn evacuatie terecht kwam in de stad Iwaki. Al veertig jaar verzamelt hij informatie over- en voert hij actie tegen de Dai-ichi centrale. Lang was hij een roepende in de woestijn. Vooral in zijn voormalige woonplaats Tomioka, waar bijna iedereen voor Tepco werkte. Nu geeft hij overal lezingen en is hij een vertrouwenspersoon voor werknemers met problemen.


In zijn kale flat staan een computer, een eettafel en een flatscreen. Langs de muren liggen stapels dossiers. Ishimaru bevestigt het verhaal van Watanabe. Hij laat een foto zien van de status van een medewerker, waarop de dagelijkse dosis straling wordt genoteerd. De man stond zelfs een keer bloot aan 1,89 millisievert op een dag. 'Hij staat met zijn rug tegen de muur. Want hij zit zo aan de limiet.'


Volgens Ishimaru is de manipulatie van stralingmeters een wijdverbreid gebruik. 'Baanbehoud gaat boven is gezondheid. Zo wrang is het.'


Mannen in dienst van Tepco, die de maximale dosis hebben bereikt, dienen vervangend werk te krijgen. Ishimaru: 'Maar het gros van het personeel wordt aangeleverd door meer dan zestig uitzendbureaus. Voor de uitzendkrachten voelt Tepco zich niet verantwoordelijk.'


Weet hij ten slotte ook hoe het de werknemers vergaat die direct na de ramp in de centrale moesten blijven, om nog te redden wat er te redden viel? Volgens Ishimaru treden ze bewust niet naar buiten met hun verhaal. Ze zijn immers nog steeds afhankelijk van Tepco.


Hij laat statistieken zien. Tot eind augustus 2012 liepen 167 mannen een stralingsdosis van honderd millisievert of meer op; negen daarvan zelfs meer dan tweehonderd millisievert in een paar weken. Zij knapten vlak na de ramp de zwaarste klussen op. Een paar mannen moesten zelfs door radioactief koelwater waden en raakten gewond. 'Maar over deze risicogroep wordt gezwegen.'


Op het Tepcohoofdkantoor in Tokio, is men bereid kort commentaar te geven. De manipulatie van de stralingsmeters wordt niet ontkend. 'We weten van een man die zijn meetapparaat bedekte met metaal. Sindsdien zijn de controles op de werkvloer verscherpt,' zegt een woordvoerster. 'Tepco doet zijn uiterste best om de veiligheid van alle werknemers te waarborgen. Maar sommige controles worden uitgevoerd door uitzendbureaus. Daarop hebben wij geen vat.'


Het verloop van personeel bij de Dai-ichi centrale is groot; tot eind augustus 2012 zijn er meer dan veertienduizend uitzendkrachten ontslagen. 'Niet Tepco beëindigde de contracten, dat deden de uitzendbureaus. Een deel van de mannen wilde zelf weg.'


Hoe vergaat het de 167 mensen die flink besmet zijn geraakt? Volgens de woordvoerster zijn ze nog aan de slag. Op andere locaties dan de Dai-ichi centrale. Ook voor de uitzendkrachten die tot deze groep behoren, zou ander werk zijn geregeld.


En hoe staat het met hun gezondheid? 'Er zijn geen aan het werk gerelateerde ziektes geconstateerd. Gebeurt dat wel dan zal Tepco gepaste maatregelen nemen.'


Om redenen van privacy is de naam Tomo Watanabe gefingeerd.


Dit artikel maakt deel uit van een serie over 'Japan na de kernramp'. De serie kwam tot stand met subsidie van het Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten; www.fondsbjp.nl


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden