Ayatollah van het Noorden is aimabel man geworden

Ooit was Max van den Berg (67) de schrik van rechts Nederland. Nu is zelfs de PVV voor zijn herbenoeming als commissaris van de koningin. Hij is zo gewoon, zo Gronings.

Er zijn twee mogelijkheden. Ofwel de recente aardtrillingen in het hoge noorden hebben bij zekere politici tot wonderlijke fysiologische en psychologische verschuivingen onder de hersenpan geleid. Ofwel de Groningse commissaris van de koningin is inderdaad die bekwame en vooral 'aimabele' man waarvoor velen hem houden.


Ga maar na: Max van den Berg wordt komende maand 67, heeft een lange politiek-bestuurlijke loopbaan achter de rug en draait al op 24-jarige leeftijd als wethouder aan de knoppen. Hij is van de PvdA en wil er nu nóg de brui niet aan geven.


Terwijl het grijs al lang bezit van hem heeft genomen, opteert Van den Berg voor een tweede termijn als commissaris, die hij overigens - deze overheidsdienaar móet er bij wet op zijn 70ste mee ophouden - nooit kan afmaken.


Een andere wet, die van Wilders, dicteert in zo'n geval: een PvdA'er, plakkend aan het pluche? Daar gaan we als PVV eens flink bombarie over maken.


Er gaat kennelijk inderdaad niets boven Groningen, waar iets vernieuwends in de lucht hangt: PVV'ers kunnen wel degelijk de verzoenende toon aanslaan. Ton van Kesteren, fractievoorzitter van die partij in de Groningse Provinciale Staten, vindt het althans prima als Van den Berg nog wat langer blijft. Aardige kerel, heeft natuurlijk wel zijn streken ('Eens een rooie, altijd een rooie'), maar doet het helemaal niet onverdienstelijk.


Nee, met die begin deze maand ingezette procedure voor al dan niet herbenoeming, komt het wel goed. Wie je ook spreekt in het Groningse Provinciehuis, aan Van den Berg heeft hoegenaamd niemand een hekel. Dat is wel eens anders geweest.


Het gevaar loert eerder amper 100 meter verderop. Het Provinciehuis aan de Martinikerkhof en het stadhuis aan de Grote Markt liggen zo dicht bij elkaar dat bestuurders elkaar wel voor de voeten moeten lopen. Daarin heeft Groningen dan ook een rijke historie. 'Dat gaat terug tot naar de middeleeuwen', weet de Groningse hoogleraar bestuurskunde Douwe Jan Elzinga.


In de stad (in feite de enige echte in de provincie) en in de Ommelanden (waar de provincie een stevige vinger in de pap heeft) hebben al sinds mensenheugenis PvdA'ers het voor het zeggen, en in het Groningse geval zijn die doorgaans uitermate bedreven in onderling bekvechten.


Pater familias

Dus toen Max van den Berg als de pater familias van die o zo ver van Den Haag gelegen uithoek enkele weken geleden Groningse zorgen over de gevolgen van de aardgasboringen over het voetlicht bracht, was de burgemeester van de Stad er als de kippen bij om het beeld te corrigeren. Met zijn pleidooi voor een compensatiefonds van minstens een miljard euro stelde Van den Berg zich op als een soort 'Calimero', schreef partijgenoot en burgemeester Peter Rehwinkel in een ingezonden stuk in de NRC Handelsblad.


Nogmaals, de afstand tussen het Provinciehuis en het stadhuis bedraagt ruwweg honderd meter. Maar Rehwinkel koos voor een publieke oorwassing (die hij later 'onhandig' noemde). Zo reageerde de commissaris van de koningin daarop: 'Hier past een superieur stilzwijgen.'


Alleen al in dit citaat ligt verborgen hoe Max van den Berg het verleden achter zich heeft gelaten. In 35 jaar is hij getransformeerd van 'Ayatollah Max' alias 'Raspoetin van het Noorden' tot de bedachtzame, minzaam glimlachende 'elder statesman'. Hij wordt er weleens moe van, dat almaar herinnerd worden aan de woelige jaren zeventig (in Groningen) en tachtig (als PvdA-voorzitter met zijn polarisatiestrategie), maar heeft zich er maar mee verzoend.


In Parijs ging al tijden geleden de schaar in de intimiderende baard, misschien zou dat ook eens met de knipselmappen alhier moeten gebeuren.


Niet dat hij zich schaamt voor dat verleden. De hemelbestormende socioloog die begin jaren zeventig plots wethouder werd in het rode Groningen, heeft de stad niet met littekens opgezadeld. Zo desastreus is het door hem ingevoerde Verkeers Circulatie Plan niet gebleken. In Groningen werd de auto uit het centrum verbannen, kreeg de fietser ruim baan en zie nu, hoe vitaal de stad onder die ingreep is gebleken.


Ondernemers, de VVD, De Telegraaf, alle richtten indertijd hun pijlen op die verderfelijke baarddrager van rode signatuur, maar eigenlijk is Van den Berg een visionair gebleken, zeggen velen nu. Groningen bruist, en waar elders in de provincie de bevolking afneemt is de stad zeer in trek.


Moskou aan de Lek

De wieg stond in het Zuid-Hollandse Ammerstol, destijds ook wel bekend als het Moskou aan de Lek. Max van den Berg groeit op in het katholieke Oldenzaal (Twente) en de strijd tegen het kapitaal zit er al vroeg in. Op zijn 16de wordt hij lid van de PvdA. In Groningen studeert hij sociologie. Net 24 jaar wordt hij de jongste wethouder van Nederland.


In het rode college van B en W laat hij er geen misverstand over bestaan wie de 'baas' is over het publieke domein. De maakbaarheid van de samenleving begint in Groningen. Oude wijken worden met voortvarendheid opgeknapt, de kansarme medemens omarmd. De brullende ondernemer die vanwege het autovrij maken van de binnenstad omzetverlies vreest, wordt de mond gesnoerd.


Het verleden reist altijd mee. Als Van den Berg in 2007 terugkeert naar waar het politiek-bestuurlijk allemaal begon - na het PvdA-partijvoorzitterschap, Novib en Europees Parlement - laat de stemming zich nog het best omschrijven als 'in angstige afwachting'. Het is PvdA-Kamerlid Pierre Heijnen die de terugkeer inleidt. Er moet een opvolger komen voor Hans Alders en in Groningen heeft de PvdA veel te verliezen. 'Ik heb Max op een avond in Brussel gebeld', herinnert de lobbyist zich.


Zo 'Gronings' is Van den Berg inmiddels wel dat hij op zijn beurt heel goed kan lobbyen in Den Haag en Brussel voor meer investeringen in zijn regio, zeggen velen. Groningers zijn zeer 'gehaaid' in het bij elkaar 'harken' van geld, weet Hans Duijneveld, gewestelijk PvdA-voorzitter en zelf ook import. De geografische omstandigheid, zo ver van Den Haag, helpt dan juist enorm mee.


Dus benut Van den Berg zijn Brusselse contacten om her en der geld los te peuteren voor innovatieve landbouw- of energieprojecten. Laatst nog mocht Groningen van Brussel het compliment in ontvangst nemen dat die regio de ware Europese gedachte vorm geeft door intensief samen te werken met de oosterbuur.


De agrarische mentaliteit (steunen en zuchten, maar bedreven met de penning) is tot in het Provinciehuis binnengedrongen. Het mooist van het Groninger land is het landschap zelf, in combinatie met de taal, vindt Van den Berg. Die leent zich voor een Franse chansonachtige aanpak als die van wijlen Ede Staal:


'Doar liggen de baauwten en de boerderijen,


Doar bluit mien eerappellaand.


Doar woar het vrouger krabben en knooien was,


Want alles ging nog mit haand'


Wie als bestuurder enige populariteit wil verwerven onder de Groningers moet wel oog hebben voor het platteland, zegt Jan Wigboldus, voorzitter van de Vereniging Dorpen. Hij vindt de aanstelling van Van den Berg als commissaris van de koningin 'een voltreffer'. Wigboldus: 'Ik weet ook wel welk imago aan hem kleeft, maar hij heeft juist van nature iets heel empathisch.'


Er is geen dorp waar de commissaris de afgelopen jaren zijn gezicht niet heeft laten zien, zegt Wigboldus. 'En we hebben er hier veel.' Volkomen terecht dat Van den Berg onlangs de dramatische gevolgen van de aardgasboringen aan de kaak heeft gesteld, vindt hij. 'Wat moet je nou met zo'n Rehwinkel? Laat die lekker het staatsrecht gaan uitleggen bij Pauw & Witteman.'


Zo zijn er in het 'eerappellaand' velen die weglopen met de commissaris. In het Groningse geval een aanzienlijker functie dan pakweg in de Randstad, juist omdat er zoveel buitengebied is waar een provinciebestuur iets over te zeggen heeft. Je hoeft hem maar te bellen en hij draaft op, zeggen de belangenorganisaties. Het bedrijfsleven heeft hem ook al in de armen gesloten.


De verhouding met de stad zal altijd een lastige blijven. In lokale kwesties als de regiotram, het Forumgebied, de eeuwige tekorten van het Groninger Museum en de uitbreidingswijk Meerstad hebben gemeente én provincie met elkaar te maken.


De commissaris hoedt ervoor dat hij een té politiek profiel krijgt. Bij het permanente haantjesgedoe binnen de Groningse PvdA-afdeling (van de stad, welteverstaan) is hij rustig aan de zijlijn blijven staan. Een andere PvdA-coryfee, ambtsgenoot Jacques Tichelaar (Drenthe), mocht zich daarover buigen.


'Ik heb het idee dat deze functie hem als een jasje past. Hij is geen politicus meer, hij is er voor alle Groningers', zegt Patrick Brouns, CDA-fractievoorzitter in de Staten. Hij is ook 'ver-Groningst', beoordeelt Brouns: geen opsmuk, wars van decadentie, lekker op de fiets. 'In die discussie over de vorming van landsdelen kunnen we op hem vertrouwen. Dat Plasterk in de Randstad wil ingrijpen begrijp ik, maar hier is de situatie heel anders. Max laat zich echt niet door Plasterk wegblazen.'


Binnen enkele weken laat diezelfde Plasterk (Binnenlandse Zaken) vermoedelijk het bericht uitgaan dat bij Koninklijk Besluit de herbenoeming van drs. M.J. van den Berg een feit is. Hoe heeft Van den Berg het voor elkaar gekregen dat zelfs de PVV met die herbenoeming instemt?


PVV-fractievoorzitter Van Kesteren: 'Geert Wilders was laatst bij ons op bezoek. Ik moet zeggen: de commissaris heeft hem keurig ontvangen in de Statenzaal. Maar een vos verliest zijn streken niet. Ja hoor, kwam-ie op een gegeven moment tóch weer aanzetten met zijn stokpaardjes als windenergie en zo.'


Langzaam sterft het stemgeluid van Ede Staal weg:


'Ik heb 't hier bekeken, as ik dit zo heur,


Ie zuiken 't mor oet, ja ik goa der vandeur.'


1946 Geboren in Ammerstol


1969 Doctoraal sociologie Rijksuniversiteit Groningen


1970 Wethouder in Groningen


1972 Locoburgemeester Groningen


1979 Voorzitter PvdA


1986 Directeur Novib


1999 Lid Europees Parlement, delegatieleider PvdA-fractie


2007 Commissaris van de koningin in Groningen.


Max van den Berg is getrouwd en woont in Groningen


CV


Max van den Berg


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden