Ayaan: nieuwe Robespierre

Hirsi Ali en haar vrienden blazen het radicaalste denken van de Franse revolutie nieuw leven in, waarschuwt Han van der Horst....

Niemand heeft ooit een goede aanduiding kunnen vinden voor hetanti-islam-verbond dat zich de laatste jaren in Nederland begint af tetekenen: neoconservatisme, populisme, nieuw rechts, nationalisme, zelfsFortuynisme. Het klinkt allemaal onbevredigend. Geen wonder.

Wie had ooit gedacht dat Leon de Winter, Theo van Gogh, Ayaan Hirsi Ali,Paul Cliteur, Herman Philipse, Theodor Holman, Afshin Ellian en de heleredactie van HP/De Tijd zich in hetzelfde kamp zouden bevinden?

Ayaan Hirsi Ali heeft dat probleem nu voor ons opgelost. Eerst bepleittezij voor de Zweedse Riksdag afschaffing van de termen 'integratie','diversiteit' en 'multiculturalisme'. Met gebruikmaking van dit vocabulaireimmers weten moslims en andere duisterlingen het onkruid van discriminatieen onderdrukking in onze democratische akker te zaaien. Spreek daarom, zeize, uitsluitend nog over vrijheid en tolerantie. Duld niet dat intoleranteideeën zich breed maken.

In een rede tijdens de opening van het academisch jaar aan deUniversiteit van Amsterdam wees Hirsi Ali religie in het algemeen aan alseen rem op (wetenschappelijke) vooruitgang. Samen met traditie enconformisme is religie verantwoordelijk voor onderdrukking en stilstand.Het doen van nieuwe ontdekkingen houdt volgens Hirsi Ali direct verband metde mate van individuele vrijheid.

Dit is inderdaad in een notedop het vertoog van de antimoslim-bewegingin Nederland. Je vindt deze argumentatie terug in toespraken, columns enop talloze geestverwante weblogs, zoals Geen Stijl, Het Vrije Volk ofFrontaal Naakt.

Daarmee dient zich eindelijk een passende vlag aan die delevensbeschouwelijke lading dekt. Het in schijn zo heterogene gezelschapvan islamcritici heeft wel degelijk één kleur. De leden hanteren vrijheidals ordeningsprincipe voor een samenleving die de absolute waarheid kent.Daarmee blazen zij het radicaalste denken van de Franse revolutie nieuwleven in. Ayaan en haar vrienden zijn de geestelijke nazaten van Maximiliende Robespierre. Het zijn Jacobijnen.

De Jacobijnen ontleenden hun naam aan het voormalig klooster waar zijbijeenkwamen. Voor het overige waren zij uiterst antiklerikaal. De vrijheid was in Jacobijnse ogen een heilig beginsel en een ordeningsprincipe.Dankzij rede en verlichting heeft de mens de voosheid van de godsdienst ende feodale normen en waarden die daarmee samenhangen, kunnen doorzien.

Oud denken was qualitate qua fout denken. Het verleden heeft afgedaan,als het Rijk van de Vrijheid zich aandient. Na hun machtsgreep voerden deJacobijnen dan ook een nieuwe kalender in met tiendaagse weken, nieuwemaanden en het jaar 1 om te beginnen.

In het vertoog van Ayaan en het anti-islamitisch netwerk is veel vandeze compromisloze Jacobijnse geest terug te vinden. Allen - zelfs zij diezich als conservatief aandienen, profeet Pim Fortuyn voorop - beroepen zichop de rede en de verlichting. De grote makke van de moslims is, naar huninzicht, dat zij deze verlichting hebben gemist. Dit manco dient dan ookte worden rechtgezet door een activistische overheid, die eist dat haarburgers de leer van vrijheid en rede naar letter en geest respecteren. Ookde Jacobijnen uit de tijd van Robespierre wilden met staatsdwang een nieuwemens creëren, ze wilden de boeren, burgers en edelen van hun tijd met demal van vrijheid en rede omvormen tot gelijke burgers. Liefst goedschiks,maar als het moest kwaadschiks. De vrijheid was immers een geschenk dat menniet mocht weigeren.

De Engelse parlementariër Edmund Burke, vader van het echteconservatisme, die overigens altijd was opgekomen voor het goed recht vande Amerikanen tegen hun Britse overheersers in opstand te komen, zag degevaren van deze Jacobijnse geest al in een vroeg stadium. Nog voordatRobespierre zijn terreurbewind kon vestigen, waarschuwde hij in een beroemdpamflet (Reflections on the Revolution in France, 1790) tegen de mogelijkeuitkomst: 'Het doet zich voor als een zuivere democratie, al vermoed ik dathet hard op weg is om een kwaadaardige en onwaardige oligarchie te worden.'(It affects to be a pure democracy, though I think it in a direct train ofbecoming shortly a mischievous and ignoble oligarchy). De revolutionairevrijheidszin, de Jacobijnse variant op het liberalisme, stelt immers deordening centraal en niet het recht van de mensen om hun leven op hun eigenmanier in te richten.

Nederlandse liberalen hebben zich zelden aan Jacobijnse bronnen gelaafd.Daarvoor smaken zij te scherp en te bitter.

De geest van vrijheid maant in hun ogen juist tot terughoudendheid: eris geen ware leer, er bestaat geen ideale mens en burger, naar wiens beelden gelijkenis ieder geschapen dient te worden. Je houdt je bemoeizucht intoom en bewaart afstand tot de wijze waarop mensen op grond van hun eigenovertuigingen hun leven in willen richten. Als zij een ander die vrijheidook maar gunnen. In de Nederlandse traditie is vrijheid eerder een ruimtescheppend element dan een instrument tot ordening.

Nu minaretten in veler ogen de kerktorens wegconcurreren, blijkt in depolder toch een neo-Jacobijnse geest te gedijen. Het is de vraag of we daarblij mee moeten zijn.

Onder moslims wint terrein wat wordt aangeduid als de 'zuivere' islam.Dat is een letterlijke interpretatie van de koran buiten elke historischecontext om, vooral die van Mohammed en zijn tijdgenoten. Buiten dieinterpretatie bestaat geen heil. Het is weinig zinvol daar een evenonhistorische, hermetische en ongenaakbare leer tegenover te stellen: dezuivere rede tegenover de zuivere islam.

Nederland moet wijzer zijn. Gelukkig kent de vrijheidszin zoeterebronnen dan die van de Jacobijnen.

Het werkelijke alternatief voor de bedreiging en de bedreigers van onzemanier van leven is gelegen in de milde overtuiging dat niemand het rechtheeft zijn waarheid dwingend aan een ander op te leggen. Daarvoor moet je - waar nodig - bereid zijn te vechten. Die strijd is de moeite waard. En ikben bang dat dan de neo-Jacobijnen naast fundamentalisten van allerlei slagin het andere kamp staan.

Geeft niet, ik lust ze rauw. Allemaal.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden