Autoritair misschien, maar ze helpt Almere vooruit

Als koningin van Paars was ze na Fortuyn plots besmet. Het burgemeesterschap van Almere bood uitkomst. 'De stad waar alles mogelijk is' past bij haar en lijkt ook haar eindstation.

Annemarie Jorritsma


Een 'moeder voor Almere' wordt ze wel genoemd. Maar burgemeester Annemarie Jorritsma is ook iemand die haar eigen gang gaat. Kom niet aan haar vrijheid. Ze heeft het hart op de tong. Kritische raadsleden heten bij haar 'azijnpissers'. Hindernissen kunnen haar woedend maken. Jorritsma is graag zichzelf, maar staat ook graag op het podium. Van de bühne bloeit ze op: borst vooruit en gáán. In campagnetijd trad ze vroeger op met zanger Gordon. Een ideologische fijnslijper is ze nooit geweest. Haar doelen zijn praktisch. Een echte doener.


Historicus Cees Fasseur noemt steevast haar naam als hij de nadelen van een republiek opsomt. Dan krijgen we zóiemand. Ze gold als de koningin van paars, de vrouw die nog weleens premier zou worden. Maar toen kwam de Fortuyn-revolte en leek haar carrière voorbij.


Almere bood uitkomst. Na meer dan tien jaar burgemeesterschap wordt ze 'autoritair' genoemd, maar geprezen om haar slagkracht en haar indrukwekkende netwerk. Of het nu gaat om VNO/NCW-voorzitter Bernard Wientjes, premier Mark Rutte, burgemeesters, bouwkoningen of vastgoedkeizers, Jorritsma kent ze allemaal. In Almere hebben ze daar wat aan.


Jorritsma werd in 1950 geboren in Hengelo in het gezin van een molenaar. 'Laat molens waaien, laat wieken loeien, laat iedereen zich met zichzelf bemoeien', luidde zijn lijfspreuk. Al jong dopte zij haar eigen boontjes. Haar werk werd haar leven en dat bleef zo toen ze twee dochters kreeg. Haar man Gerlof, een 'soort Dennis Thatcher' volgens ingewijden, zorgde voor de kinderen, terwijl zij zich als VVD-Kamerlid onder meer inspande voor het emancipatiebeleid.


Dat ze kon bijten, bleek begin jaren negentig, tijdens debatten met minister Maij Weggen van Verkeer en Waterstaat. 'Kijvende wijven op de vismarkt' werden ze genoemd. Bij voormalig SGP-Kamerlid Koos van den Berg staan de scènes nog scherp op het netvlies. 'Als mannen vroegen wij ons weleens af: zouden wij dit ook zo doen?', zegt hij. De confrontaties brachten Jorritsma bekendheid. Als minister van Verkeer en Waterstaat in het eerste paarse kabinet was ze een stuwende kracht achter de Betuwelijn. De paarse coalitie gaf haar ruim baan. 'Alle tegenargumenten werden van tafel geveegd', zegt ex-Kamerlid Remi Poppe van de SP. 'Ze ging blind voor haar doel'. Een 'noodzaak-discussie' werd niet gevoerd, zegt SGP'er Van den Berg. 'De Betuwelijn was net een geloofsartikel.'


Het gebrek aan tegenwind gaf Jorritsma de ruimte om te doen waar ze goed in is: dóórpakken. Niet alleen de Betuwelijn hielp ze realiseren, ook de bouw van de Hogesnelheidslijn (HSL), een vijfde landingsbaan op Schiphol en een tunnel onder de Westerschelde. De verzelfstandiging van de Nederlandse Spoorwegen nam ze ook ter hand. In haar tweede termijn, op Economische Zaken, kreeg ze het moeilijker. Haar inhoudelijke kennis schoot daar vaak tekort. 'Boerenslim' wordt ze genoemd. Van geleerden die haar de les lezen, moet ze niets hebben. Een verschil van mening met haar secretaris-generaal, de econoom Sweder van Wijnbergen, leidde tot diens vertrek. 'Ze kan heel erg boos worden', weet men in haar omgeving. Een 'psychologische bulldozer' wordt ze ook wel genoemd.


Ze houdt er niet van om op het matje geroepen te worden. Op beelden van de parlementaire enquête naar illegale prijsafspraken in de bouw in 2001, straalt ze ongenoegen uit. Waarom viel men haar lastig? Ze wist niets, herinnerde zich niets. Wel gaf ze toe met Henk Koop, hoofdrolspeler in het dossier, te zijn meegevlogen in diens privévliegtuig naar een schaatswedstrijd in Inzell. Gewoon, omdat ze schaatsen leuk vond.


Toen Pim Fortuyn door de paarse linies heenbrak, keerde voor haar het tij. De gangbare opvatting werd dat de 'arrogante paarse elite' de burger buitenspel gezet had. Jorritsma, met haar partijgenoot Hans Dijkstal het gezicht van die elite, was plotseling besmet. Een pijnlijke onthulling dreef haar in het voorjaar van 2002 verder in het nauw. Het bouwbedrijf van haar echtgenoot, waarin zij via een stichting zelf aandeelcertificaten bezat, had van haar ministerie subsidie ontvangen. Ze deed een gooi naar het Kamervoorzitterschap, maar werd verslagen door haar partijgenoot, Frans Weisglas. De Rekenkamer pleitte haar die zomer vrij van belangenverstrengeling. Zij had zich niet persoonlijk met de subsidie bemoeid. Dat haar aandelencertificaten waren ondergebracht in een door haar dochter beheerde stichting, was niet tegen de regels.


Toch gaf de Rekenkamer formateur Balkenende die zomer wel een 'aandachtspunt' mee. 'Naar aanleiding van het onderzoek naar minister Jorritsma', zo schreef hij eind juli aan de Tweede Kamer, keek hij bij de selectie van nieuwe bewindslieden nu speciaal naar 'belangen' in het bedrijfsleven. Het zou niet de laatste keer zijn dat Jorritsma op het scherp van de snede opereerde. In de nieuwe regering was geen plaats meer voor haar, maar een jaar later werd haar wel de burgemeesterspost Almere gegund.


De nieuwe stad was dankbaar voor een ex-minister met zo veel connecties. Almere wilde verder groeien, maar dan moest Den Haag wel voor infrastructuur zorgen. Jorritsma leek de ideale liaison. Ze arriveerde per botter, herinnert raadslid Frits Huis (Almeers Belang) zich. Alsof Sinterklaas eraan kwam. 'Ze past echt bij Almere, de stad waar alles mogelijk is', zegt gemeentesecretaris Anja Grootonk. Met wethouder van Volkshuisvesting Adri Duivesteijn - ook een veteraan uit Den Haag - vormde ze een ijzeren duo als het ging om het opstuwen van Almere in de vaart der volkeren. 'Er is niemand die de belangen van Almere zo goed behartigt als Jorritsma', zegt projectontwikkelaar Rudy Stroink. 'Als zij zegt: we gaan dit doen, dan gebeurt het ook.'


De verwerving van rijkssubsidies, de verbreding van de A1/A6, de komst van de Floriade of de schaatstempel Icedome: zodra er voor Almere iets binnengehaald moet worden, gooit Jorritsma haar bestuurlijke gewicht in de strijd. 'Ze geeft altijd net even het zetje dat nodig is', zegt gemeentesecretaris Anja Grootonk.


Begin 2004 werd onthuld dat het bouwbedrijf Boele & Van Eesteren een schaduwboekhouding had. De naam van het bouwbedrijf van Jorritsma's echtgenoot kwam daar vijf keer in voor. Ook de naam 'Annemarie' dook op. Met haar zwager, Hylke Jorritsma, stond ze voor 72.000 gulden op een geheime balans. Vanaf haar vakantieadres deed ze de zaak af als 'bullshit'.


Minister van Justitie Donner schoot te hulp. Die naam was er 'later' door iemand 'bijgeschreven', beweerde hij. Floor Drost, die de schaduwboekhouding openbaar maakte, is nog altijd verbaasd. 'Justitie heeft nooit onderzoek gedaan', zegt hij. Het dossier werd overgedragen aan de Nederlandse Mededingsingsautoriteit (NMa). Die veroordeelde Jorritsma Bouw in 2006 tot het betalen van een boete van 162.000 euro. Jorritsma heeft altijd volgehouden dat de geheime balans haar onbekend was.


Bouwbedrijf Jorritsma is actief in Almere. Maar volgens Frits Huis is eventuele belangenverstrengeling van de burgemeester nooit aan de orde geweest. Om 'de schijn van belangenverstrengeling' tegen te gaan, besloot het college van B &W bij haar aanstelling dat Jorritsma Bouw alleen opdrachten krijgt 'die geheel gebaseerd zijn op openbare informatie en besluitvorming die algemeen toegankelijk is'.


Een paradox in Jorritsma's publieke carrière is dat ze graag haar eigen gang gaat. Gewoon dóen, is haar adagium. Ze is belijdend lid van de doopsgezinde kerk, een van oorsprong anti-gouvernementele geloofsgemeente. Dat ze graag vrij onderneemt, bleek ook bij de bouw van het huis dat ze met haar man, dochters, schoonzoons en kleinkinderen bewoont aan de 'goudkust' van Almere. De kavel was bestemd voor één huis, de Jorritsma's bouwden een complex voor drie gezinnen met één voordeur. Frits Huis heeft er weleens met open mond rondgelopen. 'Een soort Fort Knox' noemt hij het. Over de waterpomp die zonder vergunning werd aangelegd, ontstond een rel. Een motie van afkeuring wist Jorritsma ternauwernood te overleven. Als het moet, bindt ze in. Met een lach. Haar energie is onuitputtelijk, haar ambitie nooit geluwd. In 2010 dacht ze burgemeester van Amsterdam te worden, maar de PvdA stak daar onverwachts een stokje voor. Incasseren kan ze. Ze is vrolijk verder gegaan.


Almere lijkt vooralsnog het eindstation. Haar jovialiteit en down-to-earthstijl hebben haar populair gemaakt. Als ze boodschappen doet, groet iedereen haar. Ambtenaren roemen haar heldere communicatie, persoonlijke betrokkenheid en daadkracht. Ze is 'rechtstreeks' maar staat open voor 'goede argumenten'. 'Ze waardeert het als je tegengas geeft', verzekert haar kabinetschef, Marc van Kooten.


Alleen, ze wil wél de baas blijven. Met haar talloze nevenfuncties bundelt ze kennis, ervaring en contacten. Als voorzitter van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) weet ze altijd alles als eerste. Haar snelle 'deal' met het kabinet over overheveling van gemeentelijke bevoegdheden wekte wrevel. Haar tempo is hoog. Ze wil dóór. Ze 'woont' in haar dienstauto en belt, sms't en appt de hele dag. Haar contacten zijn de oogst van 35 jaar bestuur. Dat is veel, voor Almere. Niet iedereen is tegen haar opgewassen. 'Ze neemt graag het woord', zegt Frits Huis. Hij kan er wel om lachen. 'Hare majesteit' wordt ze op het Stadhuis ook wel genoemd. De PVV is sceptischer. 'Bijzonder autoritair' noemt raadslid Toon van Dijk haar. En: onaantastbaar. 'Ze heeft overal lijntjes'.


Zolang Jorritsma vóór Almere werkt, mort niemand. De vereniging van binnenvaartschippers, Koninklijke Schuttevaer, merkte vorige week hoe het is om haar tégen zich te krijgen. Uit onvrede met fusieplannen stapte ze daar op als voorzitter. Dat ging niet geruisloos. Van de 'onheuse bejegeningen' liepen haar 'de rillingen over de rug', meldde ze achteraf in een felle persverklaring.


CV

1950 Geboren te Hengelo


1967 MMS diploma


1969 School voor Toeristische Vorming


1978 -1989 lid gemeenteraad in Bolsward voor de VVD


1982 -1994 lid Tweede Kamer voor de VVD


1994-1998 Minister van Verkeer en Waterstaat


1998-2002 Minister van Economische Zaken


22 juli 2002 - 29 januari 2003 Lid Tweede Kamer voor de VVD


Februari -augustus 2003 Waarnemend burgemeester Delfzijl.


Augustus 2003 Burgemeester van Almere.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden