Column

Autonomie in een ander soort economie (3)

Het spel en de knikkers

Wat leren we van mensen die zelf een huis bouwen, zelf voor hun nutsvoorzieningen zorgen - water, warmte, riolering, afval, elektra -, en ook nog eens een deel van hun eigen voedsel verbouwen? Van die mensen dus die 'off the grid' wonen en soms leven?

Beeld anp

Het zijn grotendeels lessen die we al eerder leerden, lang geleden, maar weer vergeten zijn.

Les 1: Dat het kan.

Les 2: Dat in een soort ironische twist nieuwe technologie het makkelijker maakt afgesloten te leven: zonnecellen, kleine windturbines, batterijen, dat soort dingen.

Les 3: Dat je er ruimte voor nodig hebt. En dat zo'n manier van wonen eigenlijk alleen mogelijk is in dunbevolkte streken.

Les 4: Dat je (energiezuinige) huizen kunt bouwen met zeer basale en goedkope (afval)materialen in combinatie met heel veel (laaggeschoolde) arbeid.

Les 5: Dat al die prachtige infrastructuur in Nederland - gasnet, waternet, stroomnet, riolering, afvalverwijdering - veel gemak oplevert, maar ons tegelijkertijd blind maakt voor de werking van deze dingen. Water komt uit de kraan, stroom uit het stopcontact, gas uit het fornuis, en afval gaat in de bak of in het toilet. O, en openhaardhout komt natuurlijk uit de droogoven. Dat heet, in goed marxistisch taalgebruik, 'vervreemding'. Ergens in de duurzaamheidsrevolutie die ons te wachten staat na 'Parijs' zullen die voorzieningen weer dichter bij ons gewone leven moeten komen te staan. Misschien niet 'off grid' maar dan toch in samenwerking ermee.

Een illustratief voorbeeld hiervan zijn de zonnepanelen die sinds half juni vorig jaar op ons dak liggen. Ik heb me nooit gerealiseerd hoe spectaculair het verschil is tussen de opbrengst in de zomer en die in de winter. De juli-opbrengst is een factor 10 hoger dan die in december. Voor het stroomverbruik geldt helaas het omgekeerde. Weten is anders dan ervaren.

Les 6: Dat marktproductie en huishoudproductie (deels) uitwisselbaar zijn. Je kunt het verhaal over de economische ontwikkeling in de afgelopen eeuwen vertellen langs de lijnen: huishoudproductie maakt plaats voor marktproductie. Steeds minder zelf doen, steeds meer kopen. Dat legt ons geen windeieren, want die marktproductie maakt specialisatie mogelijk, technologische ontwikkeling en investeringen, en leidt zo tot schaalvoordelen waardoor producten nu soms bijna onbetamelijk goedkoop zijn. Tegelijkertijd stuwt deze ontwikkeling de lonen, waardoor arbeidsintensieve diensten op hun beurt onbetamelijk duur worden. Minder werken en meer zelf produceren kan dan aantrekkelijk worden.

Vlak voor Kerst - bij wijze van voorbeeld - berichtte de Volkskrant over mensen die afzien van zorgdiensten omdat ze, in plaats van een gesubsidieerde eigen bijdrage, nu van hun gemeente het volle pond moeten betalen. Een begeleider kost dan plots 60 euro per uur. Dat is geen vreemd tarief. Waar het om gaat: dit tarief maakt een informelere oplossing wel erg aantrekkelijk, temeer daar je, om 60 euro te betalen, er eerst ruim 100 moet verdienen.

Les 7: Dat met de ontwikkeling van een huishoudeconomie naar een markteconomie niet alleen veel vaardigheden zijn gewonnen, vooral op het niveau van de samenleving als geheel - 'we' weten hoe we een app moeten bouwen -, maar ook verloren zijn gegaan, vooral van individuen. Dit maakt mensen óók kwetsbaar. Zelf een moestuin kunnen bestieren is een nuttige vaardigheid, hoe vaak Jetta Klijnsma ook belachelijk is gemaakt. En wie die vaardigheid bezit is minder afhankelijk van (pensioen)inkomen dan een ander.

Het is dus een inspirerend stel, die ontkoppelde bouwers en autarkische levers. Ze leren ons (nog eens) dat er economie is buiten de markt om; dat die draait om de basale levensbehoeften als wonen, energie en afval, precies de kernprocessen als we een duurzamere economie willen maken.

Een regenton. Een composthoop. Een zonnepaneel. Klein beginnen mag.

Frank Kalshoven is directeur van De Argumentenfabriek. Reageren? frank@argumentenfabriek.nl

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.