Autocraten zijn kwetsbaarder dan zij denken en het volk is machtiger dan het beseft

The Big Picture

Arie Elshout en Rob Vreeken becommentariëren beurtelings het buitenlandse nieuws. Deze week: Arie Elshout over de situatie Iran.

Studenten in Teheran rennen weg voor stenen die door de politie gegooid worden. Foto genomen door een persoon die niet voor AP werkt en verkregen buiten Iran. Foto ap

Het Midden-Oosten is het Zwarte Gat van de wereldpolitiek. De politiek-sociale impasse is er zo drukkend dat er geen licht meer aan ontsnapt. Pogingen tot verandering mislukten allemaal. Of het nu gebeurde van bovenaf of van onderop, van buitenaf of van binnenuit, met harde Amerikaanse hand of via het vreedzame protest van de Arabische Lente.

De uitzichtloosheid is verstikkend. Toch proberen demonstranten in Iran en Tunesië het weer. Beseffen wij vanuit onze westerse leunstoel hoeveel moed daarvoor nodig is?

Om het bij Iran te houden: tijdens de betogingen in tachtig steden en dorpen vielen de afgelopen twee weken 21 doden en werden duizenden betogers gearresteerd. Dus: iemand die wil protesteren weet dat hij opgepakt, gemarteld of gedood kan worden. Hij weet dat het islamitisch regime beschikt over de machtige Revolutionaire Garde. Hij weet dat hij kan stuiten op de Basij, knokploegen van jonge islamitische fanatici. Hij weet dat overal de verklikkers loeren. Hij weet dat Europa voorrang geeft aan het kernakkoord met het bewind. Hij weet niet wat hij van Trump kan verwachten. Hij weet: ik sta er alleen voor.

En dan toch de straat opgaan. Ik moet denken aan de vroegere Sovjetdissidenten. Eenlingen die opstonden tegen het systeem. Doe het maar na: je bestaan op het spel zetten in een eenzame strijd, tegen een bewind dat onaantastbaar en onvergankelijk lijkt, met het woord als enig wapen. Uiteindelijk was dat het begin van het einde van de Sovjet-Unie. De zwakkere bleek de sterkere. Dat kan. Hoe? Dat werd mij duidelijk op een koude februaridag in een winters Boston in 2011.

In een sober huis in een arbeiderswijk ontmoette ik een zonderlinge pantoffelgeleerde, aan wie niet viel af te zien dat hij de schrik is van alle despoten. Gene Sharp, een politicoloog van in de tachtig. Egyptenaren liepen op dat moment met zijn boeken op zak om daarin te lezen hoe je zonder geweld repressieve regimes omver kunt werpen. Moebarak wankelde, de Arabische Lente was nog een belofte, geen mislukking.

De bescheiden Sharp verraste en bekoorde me in zijn met duizenden boeken volgestouwde woning. Hij was geen geitenwollenzwever maar een realist met messcherpe analyses van hoe macht werkt. Een omgekeerde Machiavelli: hij bestudeerde niet hoe de vorst de macht kan behouden maar hoe die hem kan worden afgenomen.

Sharps centrale stelling is dat autocraten kwetsbaarder zijn dan zij denken en het volk machtiger dan het beseft. Als het besluit niet langer te gehoorzamen, hebben de machthebbers een probleem. Dat kunnen zij proberen op te lossen door over te gaan tot straf, ontslag, gevangenis, executies en ander geweld. Maar als de opstandelingen volharden in hun ongehoorzaamheid, houdt het regime het niet, aldus Sharp.

Dat volharden is natuurlijk gemakkelijker gezegd dan gedaan. Alles draait om het kantelpunt. Als bij armpje drukken. Tegen het harde verweer van het bewind in moet de opstand zien door te groeien tot hij een kritische massa bereikt die groot genoeg is om aan de andere kant het rekenen, deserteren en overlopen te laten beginnen totdat het zo stil wordt rond de leiders dat ze moeten vluchten. Zo ging het met de sjah van Perzië, zo gaat het hopelijk ook met zijn opvolgers, de ayatollahs.

Ooit of nooit. Het kan met de demonstraties ook zo weer afgelopen zijn. De betogers zijn woedend over de slechte economie, de geldslurpende buitenlandse oorlogen, de corruptie, de onderdrukking. Maar ze zijn ook bang. Dat moeten ze overwinnen. Maar: 'Hoe werp je je angst af? We weten het niet', zei Sharp. Misschien helpt het besef dat als het islamitisch regime iets heeft gelezen van de Machiavelli van Boston, dit ook angst kent.


Wat er de afgelopen twee weken allemaal gebeurde in Iran, en waarom

Iraanse regering moet eisen betogers serieus nemen, vindt parlementsvoorzitter
De Iraanse regering moet de eisen van de betogers serieus nemen. De Iraanse parlementsvoorzitter Ali Larijani heeft dat laten weten via zijn woordvoerder. Het parlement van Iran vergaderde zondag achter gesloten deuren over de protesten van afgelopen week.

Hoe binnen een week de Iraanse hoop vervloog

Het zijn weken van ongekende protesten in Iran. Opgekropte onvrede van jaren komt tot uiting. De leiders verliezen hun morele gezag. Onze man in Teheran, Thomas Erdbrink, ziet het gebeuren. (+)

Schaarse beelden van de demonstraties in Iran
Beeldvormers onderzoekt hoe een foto ons wereldbeeld bepaalt: de onbekende fotograaf in Iran. (+)

Meer over