Authentiek opstandig, met meer passie dan tact Dinsdagprofiel PvdA-Kamerlid Khadija Arib

De nacht na het debat over haar vermeende adviseurschap voor de Marokkaanse koning droomt PvdA-Tweede Kamerlid Khadija Arib dat ze bloot in haar werkkamer zit....

Het heeft haar enorm geraakt, de ophef over haar werk voor meer democratie in haar geboorteland. Arib voelde zich kwetsbaar, omdat PVV-voorman Wilders haar uit de Kamer wilde zetten; bedreigd omdat de VVD meedeinde met dit sentiment. Halsema: ‘Haar halve leven heeft ze gevochten tegen de onderdrukking in Marokko en nu wordt ze als handlanger van het regime neergezet. Dat snijdt door je ziel.’

Een week later kan Arib de eerste grap weer maken. Humor is haar handelsmerk. In het oog van de Wilders-storm kreeg ze geen hap door haar keel. Resultaat: drie kilo afgevallen. Het enige positieve aan de methode-Wilders, vindt ze zelf.

Khadija Arib (46) is geen zondagskind. ‘Er lag nimmer een gespreid bedje voor haar klaar’, zegt Adri Duivesteijn, die jarenlang naast haar in de PvdA-bankjes zat. Huidig collega-Kamerlid John Leerdam: ‘Ze heeft alles in haar eentje gedaan, keihard moeten knokken voor alles wat ze bereikt heeft. Soms vraag ik haar wel eens: slaap jij eigenlijk wel?’

Arib groeit op in Casablanca. Vader Mustafa, een knappe man die haar met cadeaus verrast, ziet ze alleen in de zomervakantie. De rest van het jaar werkt hij in een Schiedamse wasserij. Moeder Saadia verdient in Marokko de kost met naaiwerk, waardoor de opvoeding van Khadija grotendeels in handen ligt van haar oma. Een zelfstandige vrouw die hoewel ze haar man heeft verlaten – zeer ongebruikelijk in het Marokko van de jaren vijftig – als vroed- en raadsvrouw alom wordt gerespecteerd.

In maart 1976 komen Khadija en haar moeder in het kader van de gezinshereniging naar Nederland. De overgang is groot, te groot in het begin. De grauwe straten in Rotterdam, de onbekende taal en het gemis (zeker als enig kind) van vriendjes en vriendinnetjes maken dat de 15-jarige Khadija de eerste maand weigert haar koffertje uit te pakken.

Als vier jaar later haar vader overlijdt, staat Arib er min of meer alleen voor: zij moet voor zichzelf en haar ongeletterde moeder de weg in Nederland vinden. Ze maakt zich de taal snel eigen en kiest – aangemoedigd door haar moeder – voor goede scholing. Koekjes leren bakken om aan de man te komen, een vurige wens van haar moeder, weigert Arib resoluut. Ze vertrekt naar de sociale academie in Amsterdam.

Vanaf haar 18de werkt Arib – betaald en onbetaald – om de positie van buitenlanders en vrouwen te verbeteren. ‘Ze maakte deel uit van de Marokkaanse elite’, herinnert Halsema zich. ‘Heel sterk gedreven door solidariteit. Haar toenmalige man, een arts, kwam ik tegen bij acties voor illegale Marokkanen in hongerstaking.’

Hoe ver de politieke en sociale bewogenheid van Arib reikt, blijkt ook uit de namen van haar kinderen: Sabra voor haar dochter is gekozen ter nagedachtenis van het bloedbad dat de Libanese strijdkrachten aanrichtten in de Palestijnse vluchtelingenkampen Sabra en Shatila (1982); de tweeling Ghassan en Wadie is vernoemd naar bekende Palestijnen.

Sabra (23) weet niet anders dan dat er thuis volop werd gediscussieerd. ‘Mensen in nood waren altijd welkom. Dan werd ik wakker en lagen er weer mannen met baarden op de bank te slapen. Marokkanen, gevlucht voor koning Hassan.’ Als kind werd Sabra steevast meegenomen naar demonstraties. ‘Stond ik daar als kleuter met vlaggetjes te zwaaien. Ik zag toen al dat Khadija iets los maakte in mensen. Ik dacht: wauw, wat een supermama! Zij kan geen onrechtvaardigheid langs zich heen laten gaan.’

Amin El Mouaden bevestigt Aribs strijdlust. Hij kent haar ruim 25 jaar, ‘een kwart eeuw vol acties tegen onrecht waar ze altijd bij was’. El Mouaden zat bij de KMAN, de vereniging van Marokkaanse arbeiders in Nederland. ‘Khadija was toen voorzitter van de Marokkaanse vrouwenvereniging. Zij dwong respect af, was slim. Wij moesten als Marokkaanse mannen terdege rekening met haar houden.’

Hij spreekt nog steeds vol bewondering over de inzet van Arib in die jaren tachtig en negentig. ‘Een werkende vrouw, met een gezin en ’s avonds naar school. De meeste mannen lukt het niet zorg, werk en scholing te combineren.’ Dochter Sabra: ‘Als je ’s avonds studeert, thuis drie huilende kinderen hebt en overdag werkt in een land dat je niet kent en in een taal die je nog niet goed machtig bent, dan maakt dat een strijdbaarheid in je los waarmee je de hele wereld aankan.’

Haar vastberadenheid strekt zich ook uit tot het gezinsleven. Sabra: ‘Alleen Khadija had een rijbewijs thuis. Dan reed ze dagenlang met man en drie kinderen in een afgeladen Volkswagen Jetta naar Marokko, met de fietsen op het dak. Als Khadija iets wil, is er geen ruimte voor twijfel.’

In 1998 maakt Arib haar entree in de Tweede Kamer. Voor de PvdA, de partij van ‘de kale man’ (Den Uyl) die haar ouders bewonderden. Ze moet ‘kleur en fleur geven’ (voorzitter Dunning van de selectiecommissie) aan de PvdA-fractie. Het is de enige keer dat ze voordeel heeft van haar Marokkaanse achtergrond, zal ze later verklaren. Voormalig PvdA-staatssecretaris Margot Vliegenthart: ‘Ze was een van de eerste allochtone Kamerleden. Alle ogen waren op haar gericht.’

‘Ze wilde meteen alles weten’, zegt voormalige fractiemedewerkster Henny Mulders over haar kennismaking met Arib. ‘Ik moest alles vertellen. Khadija is niet iemand die dikke pakken papier doorleest.’ VVD-Tweede Kamerlid Edith Schippers, die veelvuldig met Arib debatteerde: ‘Een gedreven politica. Wat in haar hoofd zit, zit niet ergens anders. Ze weet precies wat ze wil en gaat heel ver om dat te bereiken. Ze schuwt de confrontatie met partijprominenten niet.’

Of ze tactisch is? Schippers: ‘Ik vind haar meer uitblinken in passie dan in tactiek. Maar ze krijgt wel dingen voor elkaar.’ Dankzij Arib zitten de pil en de tandartszorg weer in het basispakket, worden alle zwangere vrouwen op hiv getest en moest het kabinet de ambulance- en geneesmiddelenwet flink aanpassen.

PvdA-Kamerlid Leerdam: ‘Khadija neemt geen blad voor de mond. Je houdt van haar of je haat haar. Ze had harde aanvaringen met fractievoorzitter Wouter Bos. En met collega’s, die vervolgens gingen klagen bij Bos. Ik ga dan koffiedrinken met die lui, maar Khadija gooit onmiddellijk de beuk erin. Ze is zo eigenwijs omdat ze overtuigd is van haar zaak. Bos redeneert in cirkels. Types als Arib maken hem nerveus omdat ze rechtlijnig is.’

Duivesteijn bevestigt de conflicten met Bos. De oorlog in Irak, de concurrentie in de zorg of het haasje-over in hardheid dat de PvdA met de andere partijen speelt inzake integratie – steeds opnieuw botst Arib met de partijtop. ‘Khadija is een weerbarstig Kamerlid. Ze was kritisch onder Melkert en Bos. Dat kunnen de meeste fractieleden niet zeggen. Die koesteren zich in het succes van de leider. Arib niet. Daardoor werd zij de spiegel waarin de anderen hun lafheid weerkaatst zagen.’

Het is authentieke opstandigheid, verzekert hartsvriendin en ex-schoonzus Bouchra Dahhan. ‘Wordt ze in Casablanca op straat nagefloten – hé, schatje – loopt ze naar de fluiter toe: heb je me geroepen? Dan schrikken die Marokkaanse mannen zich kapot.’

Haar afkeer van compromissen is ook haar zwakte, stelt Dahhan. ‘Bij de scheiding van mijn broer heb ik gezegd dat ook zij weleens fout zat. Maar dat was niet bespreekbaar.’ Duivesteijn: ‘Als Arib weerzin voelt is dat zo zichtbaar. Dan zit ze zichzelf in de weg.’ Leerdam: ‘Ze heeft zoveel alleen moeten doen dat er iets hards in haar is geslopen. Ze geeft soms geen ruimte voor dialoog.’

Leerdam vergelijkt de politiek met een tenniswedstrijd. ‘Het spel gaat eindeloos heen en weer. Je moet wachten tot je kunt smashen. Maar Khadija wil niet spelen, ze wil alleen maar smashen. Direct vanaf de eerste bal!’

Hoe nadelig dat uitwerkt, blijkt afgelopen najaar bij het opstellen van de PvdA-kandidatenlijst voor de Kamer. Arib wordt op de 44ste plaats gezet, 32 plaatsen lager dan vorige keer. De wraak van Wouter, concludeert Duivesteijn. ‘Het resultaat van de verstoorde verhoudingen’, beaamt Leerdam. Vriendin Dahhan: ‘Bos belde haar op, begint met: sorry, ik heb zo mijn best voor je gedaan. Dat kapt ze af, Khadija kan niet tegen hypocrisie.’

Arib laat het er niet bij zitten en activeert haar netwerk. Met succes, het partijcongres passeert Bos en zet Arib 10 plaatsen hoger. Duivesteijn: ‘Bos bepaalt niet of ze doorgaat.’ Dochter Sabra: ‘Die 44ste plaats vond ze heel vernederend. Maar haar vertrek bepaalt ze zelf, dat weet Bos nu ook.’

Als het rumoer losbarst over haar vermeende advieswerk voor koning Mohammed VI, staat haar besluit vast: ze verlaat liever de Kamer dan de werkgroep in Rabat. Zover komt het niet; uiteindelijk staat Wilders alleen in zijn eis. Tijdens de daarop volgende fractievergadering van de PvdA, rinkelt haar gsm. Verstoord richten alle ogen zich op Arib. ‘Ik kan maar beter opnemen’, zegt ze met een brede grijns. ‘Het zou zomaar de koning kunnen zijn.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden