Auteurs van opiniebijdragen moeten open zijn over verborgen belangen

De ombudsman

Over de (soms) verborgen belangen van auteurs op de Opiniepagina.

Een hard gelag voor patiënten met taaislijmziekte: minister Edith Schippers weigerde het medicijn Orkambi op te nemen in het basispakket. Te duur: 170 duizend euro per jaar, per patiënt. Vier betrokkenen, onder wie de longartsen C.K. van der Ent en H.G.M. Heijerman van het UMC Utrecht, beklaagden zich op de Opiniepagina van deze krant over die beslissing. Zij noemden Orkambi een 'gamechanger' die de levensverwachting van patiënten aanzienlijk kan verhogen.

Wacht even: wist de Volkskrant wel dat een van de twee wetenschappers in 2016 een bedrag van zo'n 11.500 euro had ontvangen van farmaceut Vertex, de producent van Orkambi? Dat staat in het openbare (maar wat lastig toegankelijke) Transparantieregister. 'Nu blijkt het een 'Wij van WC-eend adviseren WC-eend'-stuk te zijn', klaagde een lezer die het Transparantieregister erop had nageslagen.

Ai, belangenverstrengeling, of anders toch wel 'de schijn van'. Wist de opinieredactie van deze financiële band? Nee, zo leert navraag. Dat had wel gemoeten.

Het gaat me niet om dit specifieke geval. Juist omdat de bijdrage in het Transparantieregister vermeld staat, zou je kunnen zeggen dat die al openbaar was. De genoemde vergoedingen (waarin ook kosten zoals vliegtickets zijn verrekend) verdwenen volgens de wetenschappers ook niet in hoogsteigen zak, maar vloeiden rechtstreeks naar het UMC Utrecht. Oók een belang, zouden critici kunnen zeggen.

Financiële banden tussen de universitaire wereld en het bedrijfsleven vormen een complex en genuanceerd verhaal, waaraan deze krant vaker aandacht heeft besteed. 'Onderzoeks-fees' en 'fellowships' komen veel voor en worden zelfs aangemoedigd door de politiek. Niet elke band heeft hetzelfde karakter, niet elke relatie maakt deskundigen bij voorbaat verdacht of onbetrouwbaar in hun oordeel of opinie (maar sommige ook wel). De schijn vermijden, een vertrouwd adagium in de politiek, zou het uitgangspunt moeten zijn. Transparantie, niet alleen in een register, maar ook in de media. 'Ik zie vaak reclameachtige stukken over medicijnen in de media, waarbij wetenschappers betrokken zijn. Dat wekt mijn wantrouwen', aldus de klager.

Daarom zouden auteurs van opiniebijdragen (en ingezonden brieven) er goed aan doen open te zijn over eventuele 'antecedenten'. Bij wetenschappelijke congressen en tijdschriften is het goed gebruik dat sprekers en auteurs in een 'disclosure' open zijn over eventuele banden met het bedrijfsleven.

Het zou goed zijn wanneer de krant die gewoonte overneemt en auteurs vóór publicatie vraagt naar eventuele belangenvermenging. Zo zou in elk geval kritiek achteraf kunnen worden voorkomen.

De vraag is of elke band ook vermeld dient te worden in de krant, en hoe precies. Soms is het achterliggende verhaal zo gecompliceerd, dat het te veel ruimte zou vergen om alle nuances te schetsen of uit te leggen. 'Met één zinnetje suggereer je ook iets', zegt de wetenschapsredacteur die het thema gezondheid in haar portefeuille heeft.

Dat is waar. Maar dat kan per geval worden afgewogen. Dan moet de krant wel eerst bekend zijn met alle relevante feiten. Zodat de lezer erop kan vertrouwen dat niets verborgen blijft, dat de krant na zorgvuldige afweging een bijdrage plaatst om haar relevantie, zonder verborgen belangen te dienen.

De chef Opinie laat weten vanaf nu auteurs vóór publicatie te zullen vragen of zij verbonden zijn aan een politieke partij of actiegroep, financiële of andersoortige banden hebben of dat er op andere wijze sprake kan zijn van belangenvermenging.

Vaak blijken perspectief en referentiekader van de auteur duidelijk uit de signatuur, zoals bij een medewerker van het wetenschappelijke bureau van een politieke partij. Maar soms is dat duisterder. Opiniepagina's zijn soms de speelbal van de lobby-industrie. De kunst van de krant is die bal lek te prikken voor hij het spel kan beïnvloeden. Eenmaal is een stuk geweigerd dat de gevaren van alcohol relativeerde. De auteurs bleken verbonden aan een instelling die gesponsord werd door de bierindustrie, maar hadden dat niet vermeld bij het aanbieden van hun artikel.

De briefschrijver die de krant wees op dit geval, is zelf overigens beleidsadviseur bij een zorgverzekeraar, bleek in tweede instantie. Dat had hij er wel meteen bij mogen vermelden, verzekeraars hebben immers belang bij goedkopere medicijnen. Maar ook hieruit blijkt dus dat een opinie niet minder zinnig hoeft te zijn wanneer die een belang dient. Zolang dat maar niet verborgen blijft.

Post van een lezer

De krant berichtte over de ontsnappingspoging van Benaouf A. uit de gevangenis Roermond. In het begin van het artikel wordt een directielid geciteerd dat niet bij naam genoemd wil worden. Aan het eind wordt duidelijk dat het om een vrouwelijk directielid gaat. Hoeveel vrouwen zitten er in die directie? Ik schat niet meer dan één? Voor de Mocromafia een kleine kunst te achterhalen wie dat is, dunkt me. Maar ook tegen de regels van het anonimiseren, kan ik me zo voorstellen.

Jan Hellinga

De bezorgdheid valt te prijzen, maar is onnodig. Volgens de verslaggevers had de directeur niet op anonimiteit aangedrongen uit vrees, maar omdat ze niet op naamsbekendheid zit te wachten. 'Het gaat te ver om zo iemand meteen ook maar een geslachtsverandering te laten ondergaan.'

Het betrof overigens niet een directielid van de gevangenis in Roermond, maar van een ander instituut. Nog anoniemer dus.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.