Auschwitz

VANDAAG WORDT herdacht dat vijftig jaar geleden een eind is gemaakt aan het functioneren van het concentratiekamp Auschwitz. 'Heeft herdenken nog zin?', vraagt Lex van Weren, die het kamp overleefde, zich af in het herdenkingsnummer van het blad van het Nederlands Auschwitz Comité....

De kern van wat in Auschwitz is gebeurd, formuleert hij zo: 'Van mensen die geen enkel verweer hadden en hulpeloos waren, insekten te maken die op alle mogelijke manieren verdelgd moesten worden.'

'Heeft de mensheid iets geleerd?', vraagt Van Weren zich af. 'Helpt het waarschuwen? Ik betwijfel dat heel vaak. Maar moet je dan zwijgen? Vooral omdat we nu opnieuw zien hoe overal weer mensen zijn die door een of andere gek opgezweept en gemanipuleerd kunnen worden. En die alle onmenselijke bevelen weer blindelings uitvoeren.'

'Auschwitz is met niets anders vergelijkbaar', zei Rita Süssmuth, de voorzitter van de Duitse Bondsdag, in een herdenkingsrede. Dat is waar. De door de nazi's met de modernste middelen uitgevoerde genocide op het joodse volk, de massale fabrieksmatige vernietiging van joden, Polen, zigeuners en Russen markeert een absoluut dieptepunt in de geschiedenis van de menselijke beschaving.

De combinatie van barbaarse moordzucht (die voor baby's en stervenden geen halt maakte) met moderne techniek en grondige organisatie gaat het voorstellingsvermogen nog altijd te boven. Zoals het ook niet te vatten blijft dat op het eerste gezicht normale mensen, uit overtuiging of omdat het hun was opgedragen, aan het 'project Auschwitz' meewerkten.

Elke poging om de betekenis van Auschwitz te relativeren, is verwerpelijk; zulke pogingen zijn helaas de laatste jaren wel ondernomen, niet slechts door ideologen uit neo-nazi hoek, maar zelfs door serieus te nemen historici als Ernst Nolte.

Het is echter even onjuist om het unieke karakter van Auschwitz als argument te gebruiken om andere genocides en uitingen van massale systematische barbarij, die zich deze eeuw - vóór en na de Shoah - hebben afgespeeld, te bagatelliseren. In deze huiveringwekkende reeks hoort de Turkse genocide op de Armeniërs te worden genoemd, de Sovjet-kampen van Stalins Goelag-archipel, Pol Pots genocide op het eigen Kampucheaanse volk, de door etnische haat geïnspireerde moord op honderdduizenden Chinezen in Indonesië tijdens de coup van 1965, Mao's culturele revolutie, en - minder dan een jaar geleden - de genocide op de Tutsi's in Ruanda. Ook de 'etnische zuiveringen' in Bosnië herinneren qua intentie en opzet aan de moord op de joden.

Volkerenmoord en barbarij voor en na de Shoah: dat roept nogmaals de vraag op naar de zin van het herdenken. De mensheid heeft van Auschwitz niet erg veel geleerd. Destijds verweerden veel van de schuldigen zich ermee dat ze 'het niet hadden geweten'. De huidige massacommunicatie laat voor die uitvlucht geen ruimte meer. Niettemin zijn we nog ver verwijderd van een wereldorde die een nieuw Auschwitz uitsluit.

Zich hierbij neerleggen zou getuigen van een fundamenteel verkeerd soort realisme. Auschwitz was mensenwerk. Maar het verzet ertegen, mèt de bereidheid daarvoor alle vereiste offers te brengen, was dat ook. Het is zinvol zich zowel die menselijke moed als het niet in woorden te beschrijven leed te blijven herinneren. Dat is geen uiting van idealistische Weltfremdheit, maar een essentiële morele en politieke opdracht - aan regeringen en individuen - om herhaling van Auschwitz in welke vorm dan ook te voorkomen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden