INTERVIEW

Aungs tijd is gekomen, of toch niet?

Dat Aung San Suu Kyi naar verwachting de verkiezingen in Birma gaat winnen, betekent niet dat zij president wordt. De grondwet verhindert dat. En gesjoemel met de uitslag kwam eerder voor.

Aanhangers van de NLD-partij van Aung San Suu Kyi op campagne in de straten van Rangoon. Beeld Julius Schrank
Aanhangers van de NLD-partij van Aung San Suu Kyi op campagne in de straten van Rangoon.Beeld Julius Schrank

Aung San Suu Kyi is meestal gekleed in het rood, soms gaat ze in blauw en dan is er dat paars dat neigt naar mauve. Het haar is altijd hetzelfde en het gezicht al niet minder, zodat je af en toe ongewild aan een Barbiepop moet denken.

Twee straatvuile jongens staan aan het raampje van de auto en tonen haar kalender, in de hoop dat zij er nog gauw een paar kunnen verkopen voor de verkiezingen. Dus kijk: elke maand een andere jurk, op elke maand precies dezelfde staatsiefoto, en zo hoort het: een icoon hoort niet te veranderen.

Nobelprijswinnares, oppositieleidster, ex-politieke gevangene: elke beschrijving schiet tekort om haar grootheid geheel weer te geven. Het tijdschrift The Irrawaddy doet deze week een poging die misschien aardig in de buurt komt van hoe haar aanhangers haar zien. Haar jurk is blauw van de hemelse soort die vroeger voor Maria was gereserveerd, haar sjaal is lieflijk en roze en zij loopt op water. Achter haar is het wit en leeg als de hemel zelf. Daar komt waarschijnlijk ook haar glimlach vandaan. De kop erboven is even kort als krachtig: It's Time. Haar tijd is gekomen.

Daarover, en over niets anders gaan zondag de verkiezingen in Birma.

Winnen

Aung San Suu Kyi gaat winnen, daar twijfelen zelfs haar tegenstanders niet aan. In 1990 won zij en werd zij opgesloten, in 2010 deed zij niet mee, maar deze keer is ze er en zal niemand haar de zege meer afnemen. 'Zij is de enige', zegt Jimmy. 'Zij alleen kan de democratie in Birma vooruit helpen. Zij alleen heeft zoveel gezag, zoveel charisma, zoveel populariteit, dat zij deze verkiezingen kan winnen.'

Jimmy is een van de leiders van de studentenbeweging 88 - hij was erbij toen Aung San Suu Kyi in 1990, toen vers terug uit Groot-Brittannië, de eerste democratische verkiezingen won. Hij werd, met duizenden andere activisten, gearresteerd en zou vervolgens voor twintig jaar in de gevangenis verdwijnen, terwijl Birma geregeerd werd door een militaire junta. Die junta voerde een schrikbewind en veranderde Birma in een open gevangenis. De westerse wereld isoleerde het bewind met economische sancties en de junta sloot als reactie het land hermetisch af van de buitenwereld. Elk verzet werd met geweld de kop in gedrukt. De laatste opstand was de Saffraanrevolutie in 2007, vernoemd naar de kleur van de gewaden van de monniken die de protesten leidden.

In 2008 begon de verandering. De junta schreef een nieuwe grondwet en vaardigde verkiezingen uit, die in 2010 door de (ex-)militairen zelf met glans werden gewonnen. Sindsdien heeft de regering het land op een democratischer koers gezet. Politieke gevangenen werden vrijgelaten, er werd een vorm van persvrijheid ingevoerd en in 2012 kreeg Aung San Suu Kyi de kans om in tussentijdse verkiezingen een parlementszetel te veroveren. Zij werd al snel een naaste medewerkster van de president, voormalig juntalid Thein Sein.

Aung San Suu Kyi in 2001 tijdens haar huisarrest. Beeld LOVINY CHRISTOPHE/GAMMA/Hollandse Hoogte
Aung San Suu Kyi in 2001 tijdens haar huisarrest.Beeld LOVINY CHRISTOPHE/GAMMA/Hollandse Hoogte

Stageperiode

De drie jaar die volgden zijn een soort stageperiode geworden om te zien hoe revolutionair Aung San Suu Kyi nog was. Dat bleek mee te vallen. Zij ontweek confrontaties en liet zich zelfs gebruiken als bliksemafleider van de regering, toen boeren protesteerden tegen de uitbreiding van een kopermijn.

De meeste sancties tegen Birma zijn intussen opgeheven en buitenlandse investeerders staan klaar. Maar de verhoopte economische boom laat op zich wachten, omdat de hervormingen langzaam begonnen vast te lopen. De militairen lijken hun greep op de economie, en op de macht, nog niet echt uit handen te willen geven. De zelf geschreven grondwet helpt ze daarbij. Zelfs de vereerde Aung San Suu Kyi kan daar voorlopig niets aan veranderen, maar zij, en haar aanhangers, willen het in elk geval proberen.

Jimmy is een van hen. Hij is geen lid van haar partij NLD, maar voelt dat dit het moment is om alle krachten te bundelen. Met de andere leiders van 88 steunt Jimmy daarom de campagne van De Dame, om haar zo aan een zo groot mogelijk aantal zetels te helpen. Zij heeft tweederde van alle parlementszetels nodig om de president te kunnen aanwijzen en dat is waar de NLD zonder een greintje bescheidenheid op mikt.

De president zal niet Aung San Suu Kyi heten - dat verhindert de grondwet (zie kader).

Toch mikt Aung San Suu Kyi op het allerhoogste. In een persconferentie heeft zij deze week aangekondigd dat zij 'boven de president' zal staan, als haar NLD er een kan aanwijzen.

Critici zien in zo'n marionettenpresident een geval van ondemocratische hoogmoed bij Suu Kyi, die zich toch al heeft ontpopt als een leider die niet houdt van delegeren.

Donderdag trekken de verkiezingskaravanen voor de laatste keer door de stad.

Aung San Suu Kyi in 2007 tijdens een kort statement aan de poort. Beeld REUTERS
Aung San Suu Kyi in 2007 tijdens een kort statement aan de poort.Beeld REUTERS

Lokale kandidaten

Het is de beurt aan de lokale kandidaten, maar die lijken er stuk voor stuk nauwelijks toe te doen. Zij worden omstuwd door auto's en fietsers met posters van De Dame en zwartwit-foto's van haar vader, de nationale held Aung San. De kandidaten zelf mogen zwaaien, en dat is het, en straks mogen zij de zetels vullen die Aung San Suu Kyi voor ze gewonnen heeft.

De vraag is of het er genoeg zullen zijn. Of eigenlijk staat nu al vast dat het er niet genoeg zullen zijn. Want zelfs met alle stemmen van het land zal Aung San Suu Kyi nog niet kunnen bereiken wat haar voor ogen staat: een nieuwe grondwet. Alleen als ze bijna alle beschikbare zetels weet te winnen, kan zij op termijn misschien iets met de militairen regelen.

Maar daarvoor moeten de verkiezingen wel op een eerlijke manier verlopen. Of dat gaat lukken is voor haar aanhangers nog maar zeer de vraag.

Ex-gevangene Jimmy heeft 1990 nog in zijn hoofd: het jaar waarin Aung San Suu Kyi ook al president had moeten worden, maar in plaats daarvan gevangen werd gezet.

'Veel mensen denken daar nu aan', zegt Jimmy. 'Ik hoop dat alles goed verloopt, maar ik bereid mij alvast voor. Ik bereid onze aanhangers voor zodat iedereen klaar is om te demonstreren als dat nodig is. Voor de gevangenis zijn wij niet bang. Die is ons tweede thuis.'

Vuiligheid

Ook Naing Ngan Lin vreest dat de machthebbers nog wat vuiligheid zullen uithalen. Hij is parlementslid voor de NLD en trekt donderdag met een lawaaiige rode karavaan door de straten. Hij blijft op de hoofdweg en mijdt smalle zijstraten. Uit voorzichtigheid. Zijn onderarmen en handen zitten dik in het verband en over zijn voorhoofd loopt een lang en imposant litteken met verse hechtingen. Hij is vijf dagen geleden tijdens de campagne aangevallen door een man met een zwaard. Die hakte in op mensen in zijn verkiezingskaravaan.

'Ik sprong er tussen om mijn mensen te beschermen', zegt hij.

Hij overleefde de hakpartij, maar het incident heeft hem geleerd dat de rust in Birma best wel eens schijn zal kunnen zijn.

'Ik denk dat er van alles gaat gebeuren. Ik hoop het niet, maar ik ben bang dat ons veel disputen over uitslagen en misschien nog wel grotere ellende te wachten staan.'

Aung San Suu Kyi in 2010 bij haar vrijlating. Beeld AFP
Aung San Suu Kyi in 2010 bij haar vrijlating.Beeld AFP

Het betekent misschien niets, maar vrijdag rijden tal van groene verkiezingskaravanen van de regeringspartij USDP door de stad. Zij zijn de enige, want de campagnetijd is donderdag officieel afgesloten en rondrijden met karavanen is sindsdien verboden. De illegale karavanen kunnen een voorbode zijn van veel groter geknoei dat alom wordt gevreesd.

Maar voor dit soort twijfel is het nu nog niet de tijd. Nu volgt eerst nog even het gloriemoment van Aung San Suu Kyi: een moment vol geloof en devotie.

Daarna zal dan wel blijken wie in Birma echt aan de touwtjes trekt.

In grondwet van Birma ligt militair belang vast

De eerste open verkiezingen in Birma zijn op papier democratisch, maar in werkelijkheid hangt er de schaduw boven van de omstreden grondwet uit 2008. De wet heeft maar één doel: de militairen aan de macht houden.

Zelfs als Aung San Suu Kyi de verkiezingen grandioos wint, kan zij door de grondwet geen president worden. Artikel 59F bepaalt namelijk dat iemand die familieleden heeft met een buitenlands paspoort niet in aanmerking komt voor het ambt van president. Deze clausule lijkt precies te zijn toegesneden op Aung San Suu Kyi, die uit een huwelijk met een Brit twee zoons kreeg met een Brits paspoort.

Ook verder is de grondwet duidelijk een product van een junta die de macht niet graag uit handen geeft. Ze bepaalt dat 25 procent van de zetels in het parlement gereserveerd is voor militairen, die niet gekozen zijn maar aangewezen. Bovendien is vastgelegd dat cruciale ministeries die van belang zijn voor defensie en veiligheid eveneens door militairen moeten worden geleid.

Dus zelfs als Aung San Suu Kyi's partij NLD alle beschikbare zetels zou winnen, houden de militairen nog altijd een belangrijke controle op de macht.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden