analyse

Asscher trok zich terug als lijsttrekker. Kan Rutte wel aanblijven als VVD-voorman?

Lodewijk Asscher en Mark Rutte in 2017. Beeld Mike Roelofs
Lodewijk Asscher en Mark Rutte in 2017.Beeld Mike Roelofs

Lodewijk Asscher trok zich terug als lijsttrekker van de PvdA. Hij nam zijn verantwoordelijkheid voor de toeslagenaffaire. Mark Rutte daarentegen blijft lijsttrekker van de VVD. Kan dat wel? Lilianne Ploumen van de PvdA vindt dat zijn geloofdwaardigheid ‘zwaar is aangetast’. De VVD doet er het zwijgen toe.

Mark Rutte wil, na het aftreden van zijn kabinet, bij de komende verkiezingen gewoon door als lijsttrekker van zijn partij. Binnen de VVD is er niemand die zijn positie publiekelijk in twijfel trekt. De vraag is: kan een ingrijpende verandering van de Haagse bestuurscultuur naar meer transparantie en soepeler handhaving wel worden uitgevoerd door de man die de afgelopen tien jaar verantwoordelijk was voor een diametraal ander beleid?

Lodewijk Asscher gaf vorige week op diezelfde vraag een duidelijk antwoord. Hij vindt dat hij vanwege zijn rol  in de toeslagenaffaire als minister van Sociale Zaken in het kabinet Rutte II geen deel kan zijn van de oplossing: het verbeteren van het functioneren van de overheid. Daarmee legt hij aan Rutte, en in mindere mate aan minister van Financiën Wopke Hoekstra (CDA), dezelfde vraag voor: hoe ver reikt politieke verantwoordelijkheid? Kan dat een kwestie zijn van aftreden, beterschap beloven en je klaar maken voor de volgende ronde? Of moeten de consequenties verder reiken? De gevleugelde woorden van Albert Einstein – ‘We kunnen onze problemen niet oplossen met de denkwijze die hen veroorzaakte’ – zoemen niet voor niets al een tijdje rond op het Binnenhof.

Wim Voermans, Leids hoogleraar staatsrecht, maakt om te beginnen een onderscheid tussen een moreel en een politiek antwoord op die vraag. ‘Je kunt je afvragen of het in orde is dat de veroorzaker van systeemfalen twee maanden later om de gunst van de kiezer komt vragen. Maar politiek gezien deugt het: ontbind het kabinet en leg vervolgens je hoofd op het hakblok van de kiezer.’

Eindverantwoordelijkheid

Rutte zelf hield in zijn verklaring vrijdag na de val van het kabinet zijn betrokkenheid beperkt. Er was in zijn geval sprake van eindverantwoordelijkheid, maar geen verantwoordelijkheid voor dossiers, oordeelde hij. Dat betekent dat er wat hem betreft geen verder reikende consequenties aan het toeslagendebacle hoeven te worden verbonden. Ook Hoekstra minimaliseerde, in Op1, zijn betrokkenheid: ‘Kijkend naar wanneer dit op mijn bureau kwam, vind ik niet dat ik als lijsttrekker moet stoppen.’

Sigrid Kaag, lijsttrekker van D66, leek het vrijdagochtend zwaarder aan te zetten. Ze sprak van ‘een breuk met het verleden’. Later volgde een verzachtende toelichting. Breuk moet niet worden gedefinieerd in termen van personen, maar van politieke houding, vindt D66: het electorale vervolg is een zaak voor de kiezers en de partij. Ook bij de ChristenUnie waagt niemand zich aan een reflectie op de positie van Rutte als lijsttrekker. 

Waar D66, CDA en CU de afgelopen dagen hun coryfeeën naar de tv-praattafels stuurden – Schouten, Kaag, Hoekstra, Omtzigt en Ollongren schoven aan – bleven alle VVD’ers thuis. Kamerleden doen er het zwijgen toe. Alleen afgezwaaide parlementariërs willen wat zeggen. ‘Ja, Rutte kan weer lijsttrekker worden’, vindt voormalig Kamervoorzitter Frans Weisglas. Om er meteen aan toe te voegen dat wat hem betreft ook Asscher niet had hoeven aftreden. Ook voormalig Kamerlid Han ten Broeke oordeelt dat Rutte de VVD kan blijven aanvoeren.

Veertien departementen

Ex-Kamerlid Ton Elias is uitgebreider in zijn reactie. ‘Er is een lijn getrokken’, zegt hij. ‘Sterker dan onder de corona-omstandigheden nodig was; een minister-president bestiert immers geen veertien departementen. Daarmee is het in die zin afgerond dat de kiezer zich nu over hem kan uitspreken.’

Elias benoemt ook de pragmatische kant om vast te houden aan Rutte als lijsttrekker. ‘De VVD hééft niemand anders. Er zijn geen goede potentiële opvolgers. Een hele generatie moet worden overgeslagen, er is een serieuze kans dat Rutte ook in 2025 lijsttrekker VVD zal zijn. Er is sowieso te weinig debat in de partij, het is raar dat helemaal niemand de vraag opwerpt of Rutte moet doorgaan.’

Bij de oppositie heerst een zekere schroom zich uit te spreken over het lijsttrekkerschap van Rutte. Geert Wilders (PVV) heeft daar nog het minste last van: ‘Het is vrijblijvend de hoofdrol te spelen in dit drama en dan straks gewoon door te gaan. Dan is het aftreden van het kabinet een symbolisch gebaar.’

Geloofwaardigheid

‘De rechtsstaat is geschonden, maar de premier zegt dat hij daarvoor niet direct verantwoordelijk is’, reageert Lilianne Ploumen, waarnemend fractieleider van de PvdA. ‘De geloofwaardigheid van Rutte is zwaar aangetast.’ Lilian Marijnissen (SP): ‘Het kabinet treedt af maar Rutte stapt daarna vrolijk op zijn fiets om door te gaan. Hoe geloofwaardig is het jezelf naar voren te schuiven om problemen op te lossen waar je van hebt weggekeken.’ ‘Het gegoochel met verantwoordelijkheid bezorgt hem een geloofwaardigheidsprobleem’, oordeelt Jesse Klaver van GroenLinks: ‘Asscher voelde wat mis ging bij de overheid, dat heb ik bij Rutte nog niet gemerkt.’

Als Rutte het moeilijk krijgt, zijn er vaak moreel-ethische afwegingen in het geding. Denk aan zijn langdurige afzijdigheid in de Zwarte Pietendiscussie, aan zijn uitspraken over discriminatie op de arbeidsmarkt, aan het niet reageren op verbale ontsporingen van Wilders, aan zijn houding in de vluchtelingencrisis. Moreel leiderschap heeft geen prominente plek in het takenpakket dat Rutte bij zijn functie vindt horen. Dat zal, gehoord de reacties van de oppositie, als een zwakke plek worden gezien in de komende campagne. ‘Voor het eerst in lange tijd zie ik een ruimte om hem aan te pakken’, zegt een prominent oppositiepoliticus.

‘Hij gaat hier last mee krijgen’, verwacht ook hoogleraar Voermans. ‘Dat korte, technische antwoord van vrijdag voelt kilhartig aan. Ik denk toch dat we heel andere verkiezingen gaan krijgen.’

In de peilingen is daar vooralsnog niets van terug te zien. Voor velen is Rutte nog steeds de betrouwbare manager die het land door de coronacrisis kan leiden. 

Dromen over een nieuwe, meer open politiek. Rutte: ‘Mijn denken is opgeschoven.’ 

Commentaar: alleen de kiezer kan bepalen of Rutte kans op eerherstel krijgt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden