'Assad is minste van twee kwaden'

De oorlog in Syrië wakkert de onvrede van de alevieten in Turkije aan. Er zijn weer protesten tegen premier Erdogan, gewelddadiger dan deze zomer. 'De vlam kan elk moment in de pan slaan.'

ISTANBUL - Dat de inwoners van de wijk Gazi in Istanbul niet veel moeten hebben van de Turkse premier Recep Tayyip Erdogan is overduidelijk. Op de muren van de grauwe flats zijn allerlei antiregeringsslogans gekalkt: 'Tayyip treed af', 'Erdogan moordenaar', 'Dictator Tayyip rot op!' In de hoofdstraat, de Generaal Ismetstraat, liggen her en der verkoolde resten van barricades die werden opgeworpen bij recente schermutselingen met de politie. En bij kapsalon Weerstand zit een kogelgat in het glas. 'De plastic kogel kwam van die kant', zegt kapper Bülent, wijzend in de richting van het politiebureau iets verderop. 'De mensen hier zijn ontzettend kwaad op de regering.'


De grote antiregeringsdemonstraties van afgelopen zomer in Turkije waren breed van karakter; er deden allerlei groepen aan mee. Nu het protest de laatste tijd weer de kop opsteekt, is het kleiner, gewelddadiger en vooral sektarischer. 'De vlam kan hier elk moment in de pan slaan', zegt kapper Bülent.


In Gazi wonen veel leden van de alevitische minderheid in Turkije. De alevieten vormen naar schatting eenvijfde van de Turkse bevolking en hangen een liberale variant aan van de sjiitische islam. Ze hebben geen bezwaar tegen alcohol, vasten niet tijdens de ramadan en mannen en vrouwen nemen samen deel aan gebedsdiensten, waarbij ook muziek wordt gespeeld. Van oudsher worden ze gediscrimineerd door de soennitische meerderheid. Er waren in Turkije de afgelopen halve eeuw meerdere pogroms tegen alevieten. Geen aleviet zal vergeten hoe soennitische islamisten in 1993 een hotel in de stad Sivas in brand staken, waardoor 37 alevieten omkwamen.


Niet onze premier

De meeste alevieten beschouwen zichzelf als links en zijn gehecht aan het seculiere karakter van de Turkse republiek, zoals dat een kleine eeuw geleden werd ingevoerd door vader des vaderlands Atatürk. Ze voelen zich door dat secularisme beschermd tegen de soennitische meerderheid. Veel alevieten verdenken premier Erdogan ervan dat hij van Turkije een conservatieve soennitische staat wil maken en dat hij de sharia, het islamitische recht, wil invoeren.


'Erdogan is onze premier niet', zegt een klant in kapsalon Weerstand. Erdogan wil Atatürks republiek afbreken.'


De onvrede van de alevieten wordt aangewakkerd door de burgeroorlog in buurland Syrië. Veel alevieten koesteren sympathie voor de sjiitische minderheid in Syrië, waartoe de Syrische president Assad behoort. Zij zien in Erdogans steun voor de rebellen, die voor het overgrote deel soennitisch zijn, een poging de sjiieten er ook in Syrië onder te krijgen. 'Vroeger waren mensen zich er nauwelijks van bewust dat Assad een sjiiet was', zegt Vedat Kara, bestuurder van een alevitisch gebedshuis in Gazi. 'Maar premier Erdogan is erover begonnen en nu is het een onderwerp.'


Het alevitische gebedshuis - cem evi in het Turks - is een verzameling roodbruine gebouwtjes aan de rand van Gazi. Op een binnenplaats bij het gebedshuis hebben gelovigen grote witte tenten opgezet, waarin ze sjiitische vluchtelingen uit Syrië opvangen. De vluchtelingen zijn aanhangers van president Assad en durfden niet naar vluchtelingenkampen in de grensstreek, omdat die worden bevolkt door soennitische rebellen en hun families. Een vrouw die met echtgenoot en zeven kinderen is gevlucht uit Aleppo vertelt dat het gezin bij de grens al zijn geld heeft moeten afstaan aan soennitische jihadisten. Terwijl ze praat geeft ze een 4-jarige zoon de borst.


In de tent hangt een muffe lucht; achterin liggen koffers en tassen hoog opgestapeld. De vluchtelingen vertellen horrorverhalen over verkrachtingen, martelingen en moordpartijen door de rebellen. 'We weten wel dat president Assad geen groot democraat is', zegt gebedshuisbestuurder Kara, 'maar wij zijn ervan overtuigd dat Assad het minste van twee kwaden is.'


De Turkse regering heeft de laatste jaren maatregelen genomen om de spanning met de alevieten te verminderen. Zo bood premier Erdogan namens de staat excuses aan voor een bloedbad dat het Turkse leger in de jaren dertig aanrichtte onder alevieten in de provincie Dersim. En in de hoofdstad Ankara wordt een combinatie van een soennitische moskee en een alevitisch cem evi gebouwd, in een poging de twee islamitische stromingen te verzoenen. Maar het wantrouwen over en weer zit diep.


Tegen ingrijpen

Alevieten waren afgelopen zomer oververtegenwoordigd in de grote demonstraties tegen de regering. De vijf betogers die omkwamen bij de protesten waren alevieten.


Erdogan beschuldigt oppositieleider Kemal Kiliçdaroglu ervan alleen maar tegen militair ingrijpen in Syrië te zijn omdat hij een sjiiet is, net als Assad.


Er zijn ook steeds vaker botsingen tussen beide groepen. Het gebedshuis in Gazi, waar de Syrische vluchtelingen bivakkeren, werd onlangs belaagd. In de stad Izmir werden alevitische graven gevandaliseerd. En de extreem-linkse groepering DHKP/C, waarvan vooral alevieten lid zijn, pleegde aanslagen op de Amerikaanse ambassade in Ankara, een politiebureau en een kantoor van de regeringspartij AKP van premier Erdogan.


In een café in Gazi vertelt een jonge bebaarde aleviet dat de gematigd islamistische regeringspartij AKP, die landelijk kan rekenen op ruim de helft van de stemmen, in Gazi bij de laatste verkiezingen slechts 20 procent van de stemmen kreeg. Het café staat blauw van de rook. Er wordt thee gedronken en okey, een Turkse versie van rummikub, gespeeld. Dobbelstenen rollen klikklakkend over tafel. De jonge aleviet denkt dat de machtige AKP in zijn rebelse buurt niet eens een kantoor zou kunnen openen. Wat er zou gebeuren als de partij het toch zou proberen? Hij twijfelt geen seconde: 'Er zouden binnen een dag molotovcocktails naar binnen gaan.'


RELIGIE IN CONFLICT SYRIë

De burgeroorlog in Syrië ontaardt steeds meer in een sektarisch conflict. Het Syrische minderheidsregime, dat wordt gedomineerd door sjiieten, wordt overeind gehouden door Iran, de belangrijkste sjiitische macht in het Midden-Oosten, en de sjiitische Hezbollah uit Libanon. De rebellen, die net als de Syrische bevolking in meerderheid soennieten zijn, worden gesteund door Turkije en zijn soennitische bondgenoten Saoedi-Arabië en Qatar. Turkije wordt hierdoor in de regio steeds meer gezien als een partijdige soennitische speler, in plaats van een neutrale bemiddelaar, zoals de Turken zich enkele jaren geleden nog presenteerden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden