Asielzoeker kan verhaal niet kwijt

Het ondervragen van asielzoekers door justitie-ambtenaren en advocaten verloopt in de helft van de gevallen 'problematisch tot zeer problematisch'. Die conclusie trekt Nienke Doornbos van de Katholieke Universiteit Nijmegen in het onderzoek De papieren asielzoeker, dat vandaag verschijnt....

Ambtenaren treden de vreemdelingen soms vooringenomen tegemoet. Tolken bemoeien zich weleens met gesprekken. Het ontbreekt advocaten in de aanmeldcentra veelal aan tijd om het vluchtverhaal met de asielzoeker door te nemen, constateerde Doornbos. Ze wijst erop dat het voeren van asielgesprekken 'per definitie moeilijk is'. Desondanks heeft ze kritiek op de advocatuur en de Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND). 'Asielzoekers worden uitvoerig ondervraagd over feiten. Naam, geboortedatum, documenten, reisverslag, reisagent. Het vluchtverhaal komt pas laat aan de orde. Veelal is dan een sfeer van wederzijds wantrouwen ontstaan.'

Samen met collega Khalil Shalmashi observeerde Doornbos 138 gesprekken van IND-ambtenaren en advocaten met asielzoekers, tussen september 1999 en juni 2001. Het gros daarvan vond plaats in de aanmeldcentra, waar vreemdelingen binnen 48 uur te horen krijgen of ze worden toegelaten tot de asielprocedure. Daartoe worden ze twee keer gehoord. Tussendoor overleggen de asielzoekers met advocaten.

De gesprekken zijn strak georganiseerd, 'maar juist de gebeurtenissen die aanleiding hebben gegeven tot de vlucht, de kern van de aanvraag, blijven aan de oppervlakte'.

Er zijn onduidelijkheden door de taal, de asielzoeker is ziek, de computer hapert of de ondervrager en tolk gedragen zich 'onprofessioneel'. Het gaat er niet altijd om dat ambtenaren of advocaten hun werk slecht doen, benadrukt Doornbos. Wel verbaasde het haar dat tolken zich in verschillende zaken niet aan de regels hielden. 'Dan hoor je opmerkingen als: ''wat een lulverhaal'', of: ''deze man komt niet uit Kameroen''. Dat is opmerkelijk, zeker als er een onderzoeker van de universiteit bij zit.'

Volgens de procedure moet het tweede gehoor een open gesprek zijn, maar Doornbos merkte dat dan vaak opnieuw naar allerlei feiten wordt gevraagd. Ruimte om het asielverhaal in een maatschappelijke of persoonlijke context te zetten, is er niet. 'Het is opvallend hoe weinig je in die gesprekken te weten komt van een asielzoeker. Ze zijn net in Nederland, na een zware reis, en weten in de aanmeldcentra niet goed waar ze aan toe zijn. Ze weten niet dat ze na twee gesprekken kunnen worden uitgezet. Ze weten vaak niet eens wie advocaat is en wie ambtenaar, want iedereen draagt in die centra burgerkleding. Bovendien hebben ze nauwelijks de mogelijkheid bewijs te vergaren om hun vluchtverhaal te onderbouwen.'

Gaat het mis dan krijgen de asielzoekers daar als vanzelfsprekend de schuld van. Omdat ze onwillig zijn, of zouden liegen. Maar volgens Doornbos stellen de meeste vreemdelingen zich coöperatief op. 'Zij worden verantwoordelijk gehouden voor problemen in de communicatie, terwijl ook de ambtenaar en de tolk daarin een inbreng hebben. Die inbreng is echter niet zichtbaar voor de IND'ers en rechters die de beslissingen nemen.'

Het Nijmeegse onderzoek is verricht onder meer in opdracht van de IND, die er een mogelijkheid in zag de procedure te verbeteren. Een woordvoerder van de dienst laat weten dat Doornbos' conclusie 'verbazing wekt'. Hij is het niet eens met de stelling dat asielzoekers te weinig ruimte krijgen om hun verhaal te vertellen, omdat de rechtbank de IND in 90 procent van de gevallen gelijk geeft 'en daarmee de zorgvuldigheid van de gevolgde procedure vaststelt'. Bovendien gaat het onderzoek uit 'van een beperkt aantal zaken' die dateerden van voor de nieuwe Vreemdelingenwet.

Volgens Doornbos echter zijn de asielgehoren met de nieuwe wet niet van opzet veranderd. Ze pleit ervoor binnen de asielprocedure meer tijd en aandacht uit te trekken voor onderzoek naar de vluchtmotieven. Inmiddels wordt meer dan helft van de nieuwe asielzoekers de deur gewezen in de aanmeldcentra, 'terwijl ze aanvankelijk alleen bedoeld waren om mensen eruit te filteren die duidelijk misbruik maakten van de asielprocedure'.

Daarnaast moet de IND haar ambtenaren van meer kennis voorzien, en moeten rechters meer oog hebben voor wat er mis kan gaan tijdens asielgesprekken. Doornbos: 'De tijdgeest is dat asielprocedures sneller moete. Maar er staan zulke grote belangen op het spel en het gaat om zulke moeilijke gesprekken - daar moet je rustig de tijd voor nemen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden