Asielbeleid straalt uit: vluchteling, u moet hier niet zijn

Opvang asielzoekers

Het wordt niet hardop gezegd, maar de politiek heeft een reden om weinig te doen aan betere opvang en snellere asielprocedures. Ontmoedigen is het parool.

Foto Freek van den Bergh / de Volkskrant

Als Simone Kennedy langsgaat in de noodopvang om bewoners daar een hart onder de riem te steken, moeten de asielzoeker de bewaking vooraf inlichten. Staat Kennedy niet op de lijst, dan komt ze er niet in. Op het moment van het telefoontje staat ze geïrriteerd voor een gesloten slagboom van de noodopvang in Zeist. 'Het wordt bezoekers steeds moeilijker gemaakt binnen te komen', zegt Kennedy, ChristenUnie-raadslid in Amersfoort. 'Alles straalt uit: het mag hier niet te gezellig worden.'

Kennedy bezoekt als vrijwilliger verschillende locaties voor asielzoekers en ziet de situatie steeds erbarmelijker worden. Mensen zijn verveeld en raken gefrustreerd over de lange wachttijden voor hun procedure.

Vorige week rapporteerden de Nationale Ombudsman en het College voor de Rechten van de Mens over de 'onmenselijke' omstandigheden in tentenkamp Heumensoord in Nijmegen, waar drieduizend asielzoekers onder klapperende tentzeilen al maanden wachten op het begin van hun INDinterviews. Het gebrek aan rust en privacy leidt volgens de onderzoeken tot stress, slapeloosheid en depressieve klachten bij asielzoekers.

Kan dat niet anders? Kennedy kwam met een plan om de noodopvang te verbeteren, zonder extra kosten. Eén: geef bewoners in plaats van magnetronmaaltijden een beetje leefgeld en de beschikking over gezamenlijke keukens. 'Daarmee geef je mensen een stukje regie over hun leven terug. Ze moeten koken, dat activeert. En het leefgeld kan zelfs minder zijn dan wat nu wordt uitgegeven aan cateringmaaltijden.'

'Geen opvang is nog slechter'

Haar tweede voorstel: geef vrijwilligers vrij toegang tot de locaties. 'Er zijn veel mensen die activiteiten met bewoners willen ondernemen of taalles willen geven. Dat kost de overheid niks en het vergroot de leefbaarheid enorm.'

Het COA werpt praktische bezwaren op tegen dit soort maatregelen: drieduizend bewoners laten koken wordt een chaos. En als iedereen zomaar het terrein op mag, kan de veiligheid van bewoners niet worden gewaarborgd. De conclusies van de Ombudsman zullen niettemin worden 'meegenomen' in het verbeterproces.

In politiek Den Haag werd ook tamelijk lauw gereageerd op de snoeiharde rapporten van de Ombudsman en het College voor de Rechten van de Mens. 'Geen opvang is nog slechter', kaatste staatssecretaris Klaas Dijkhoff (Justitie) de bal terug. VVD-Kamerlid Malik Azmani zei dat de omstandigheden in het kamp nog altijd een stuk beter zijn dan in het land van herkomst en de PvdA liet bij monde van Attje Kuiken weten te hopen dat een noodoplossing als deze spoedig niet meer nodig is.

Voor de asielzoekers in Nijmegen veranderde aan de omstandigheden dus niets. In oktober, bij de opening van Heumensoord, klonk het argument dat de overheid werd overvallen door de toestroom van grote aantallen asielzoekers. Daardoor kon slechts minimale opvang worden geboden.

Tentenkamp Heumensoord bij Nijmegen (archieffoto). Foto anp

Geen migrantje pesten

Ook de lange IND-wachtlijsten worden volledig toegeschreven aan de grote aantallen. 'Als onze beslistermijn voor gezinshereniging wordt verlengd, dan is dat omdat we met de huidige beslistermijn niet uit de voeten kunnen', zei IND-directeur Rob van Lint eerder tegen de Volkskrant. 'Alle maatregelen van het kabinet beogen snellere afwikkeling van de procedure. Het is geen migrantje pesten.'

Maar betrokkenen die niet afhankelijk zijn van de overheid, zeggen dat andere motieven meespelen. Waarom bijvoorbeeld stuurde de IND in Ter Apel tientallen nieuwe uitzendkrachten naar huis toen door logistieke problemen een tijdje geen asielzoekers werden 'aangeleverd' voor de procedure? Vreemdelingenadvocaat Anton de Haan: 'Die mensen hadden prima ingezet kunnen worden voor het wegwerken van de wachtlijsten bij de gezinshereniging. Dat dat niet gebeurde, kan ik niet anders interpreteren dan de boel traineren. Dat is ontmoedigingsbeleid.'

Er zijn politieke redenen om geen haast te maken met snellere procedures en betere opvang, zegt Kees Groenendijk, emeritus hoogleraar rechtssociologie aan de Radboud Universiteit in Nijmegen en oud-voorzitter van het Centrum voor Migratierecht. 'Het niveau en de duur van de sobere opvang dienen ook om de boodschap uit te stralen dat Nederland geen aantrekkelijk land is om asiel aan te vragen.'

Groenendijk geeft op de universiteit een cursus aan studenten die op Heumensoord vrijwilligerswerk doen en heeft contact met een aantal Syrische asielzoekers in het kamp. Naar zijn oordeel wordt het minimumniveau voor een menswaardige behandeling op Heumensoord niet gehaald, mede door het grote aantal bewoners, het totale gebrek aan privacy, het ontbreken van leefgeld en de mogelijkheid om zelf te koken.

Brief

'Nederland wil in zijn asielbeleid vooral niet liberaler zijn dan de buren. De behandeling van mensen in Heumensoord dient mede als instrument om een ander doel te bereiken: minder asielzoekers. Je ziet dat de asielzoekers in het kamp voortdurend op hun mobieltjes aan de gang zijn, ook al omdat zij niks anders om handen hebben. De informatie over de omstandigheden hier wordt, naar ik aanneem, volop gedeeld met het thuisfront. Dat kan effect hebben.'

Deze week kregen de bewoners van de azc's een brief waarin staatssecretaris Dijkhoff hun weinig benijdenswaardige toestand nogmaals samenvatte: de termijn waarin de IND over hun zaak moet beslissen, is verder opgerekt naar vijftien maanden. Eerder was ook al een verlenging aangekondigd van de maximale termijn voor gezinshereniging van zes naar negen maanden. 'Dit betekent dat alles opgeteld het wel meer dan twee jaar kan duren voordat uw gezin naar Nederland kan overkomen.'

Verder wacht u sobere opvang, schrijft Dijkhoff aan de asielzoekers, is het mogelijk dat u meerdere keren wordt overgeplaatst en bent u verplicht uw eigen vermogen te melden, waarvan u mogelijk een deel moet afstaan als bijdrage aan de kosten van uw opvang. Mocht u een status krijgen, dan gaat het 'erg lang' duren voor u woonruimte krijgt, mogelijk in een containerwoning of omgebouwd kantoorpand.

'Ik besef dat dit geen prettige boodschap is, maar ik vind het belangrijk u eerlijk te informeren', besluit de staatssecretaris zijn brief. In november, toen een soortgelijk schrijven werd verspreid, zei Dijkhoff ook al de situatie 'zo realistisch en feitelijk mogelijk' te willen schetsen. Van expliciete ontmoediging was volgens hem geen sprake. 'Als dit ertoe leidt dat mensen zeggen dat ze niet komen, of dat ze ergens anders naartoe gaan, dan is dat aan hen.'

Staatssecretaris Klaas Dijkhoff. Foto anp

Sociale media

Dit 'eerlijk informeren' was voor de Nederlandse overheid eerder al een motief om tonnen subsidie te verstrekken aan het project Surprising Europe. Voor de website werden filmpjes gemaakt met gedesillusioneerde Afrikanen in Europa, die vertelden over hun erbarmelijke leefomstandigheden hier. De filmpjes, ook uitgezonden op Al Jazeera, zijn gericht op achtergebleven landgenoten. Koppen als 'A Terrible situation' en 'Racism and other culture shocks' maken duidelijk dat je beter af bent in Ghana of Oeganda dan met negen anderen in een Bijlmerflat.

De overheid zegt nooit met zoveel woorden dat migranten moeten worden afgeschrikt om naar Nederland te komen. Maar dat in Den Haag wordt gevlast op ontmoedigingsmaatregelen, blijkt wel uit onderzoeken die dit najaar zijn uitgezet bij het WODC, het wetenschappelijk bureau van het ministerie van Justitie.

Zo loopt er een onderzoek naar 'strategieën om migranten te ontmoedigen naar een bepaalde bestemming af te reizen'. Ook is er een studie gaande naar de rol van smokkelaars in de keuze voor een land. Voor een derde onderzoek worden Syrische asielzoekers in Nederland momenteel geïnterviewd over hun gebruik van internet en sociale media voor, tijdens en na hun reis, om te zien welke bronnen, onderwerpen en zoektermen zij gebruiken in hun keuzeproces.

'Uit ons eerder onderzoek blijkt dat migranten informatie over regelgeving en procedures delen op sociale media. Dat kan de besluitvorming over migratie bij achterblijvers beïnvloeden', zegt socioloog Rianne Dekker van de Erasmus Universiteit in Rotterdam, die meewerkt aan het WODC-onderzoek onder Syriërs. 'Maar soms zijn het ook gewoon online foto's van mensen in dikke winterjassen die doen besluiten: in dat koude land moet ik niet zijn.'

Asielzoekers uit de noodopvang Heumensoord in Nijmegen demonstreren tegen de langlopende asielprocedure. Foto anp

Keuzeproces

Het al bestaande onderzoek werd gehouden onder migranten uit Oekraïne, Marokko en Brazilië, geen asielzoekers dus. 'Daarom willen we nu weten hoe dit werkt bij mensen uit een oorlogsgebied. Mijn verwachting is dat informatie over zo'n tentenkamp op Facebook wel wordt gedeeld en enige invloed heeft. Maar het zal de instroom van asielzoekers pas beïnvloeden als mensen denken: daar gaat mijn situatie er niet op vooruit.'

Dekker benadrukt dat haar onderzoek draait om het keuzeproces, niet om ontmoedigingsstrategieën.

In de Migratieradar, een interne nota waarin de IND de toekomstige asielzoekersaantallen probeert te voorspellen, gaat het daar wel expliciet over. Daar staat bijvoorbeeld: 'Het is waarschijnlijk dat het waterbed-effect zal zorgen voor een opwaartse migratiedruk binnen landen die geen maatregelen nemen om asielzoekers af te schrikken. Op dit moment neemt Nederland ook maatregelen.'

Voorbeelden van die Nederlandse 'afschrikmaatregelen' worden in de nota niet genoemd. Wel voorbeelden uit andere Europese landen, die 'proberen migranten af te schrikken door het asielbeleid aan te scherpen (Denemarken), het gebruik van massamediacampagnes (Denemarken) of het inzetten van sociale media (België).'

De Belgische overheid kocht vorig jaar Facebook-advertenties waarin specifiek Irakezen erop werden gewezen dat hun asielverzoek geen kans zou maken. Staatssecretaris Dijkhoff zei donderdagavond op Radio 1 'overwogen' te hebben zijn brief ook via Facebook te adverteren. Maar de ervaring leert dat de overheidsberichten ook zonder advertenties hun weg wel vinden naar de overkant van de Middellandse Zee. 'Dit soort informatie verspreidt zichzelf heel erg snel', aldus Dijkhoff. 'We hebben dat ook gezien bij de eerste versie.'

De brief van deze week wordt wel via een app van het Rode Kruis met migranten gedeeld. Daar zit ook een strategie achter, volgens Dijkhoff: 'Feitelijke informatie van ons die wordt verspreid door ngo's, wordt als betrouwbaarder gevoeld dan als het logo van mijn ministerie eronder staat.'

Als ontmoedigen het doel is, dan is die opzet in elk geval geslaagd, signaleert Simone Kennedy van de ChristenUnie. 'Asielzoekers voelen zich in de val gelokt. Ze zitten maar te wachten op hun eerste IND-interview, zonder dat ze iets kunnen doen, zonder leefgeld. Ik ken mensen in de noodopvang die nu willen vertrekken naar Duitsland, omdat ze denken dat het daar beter geregeld is.'

Tentenkamp Heumensoord bij Nijmegen (archieffoto). Foto epa
Meer over