Arty Marrakech

Marrakech ontwikkelt zich langzaam tot een hippe kunststad met bijbehorende vrijgevochten kunstenaars.

Bezoekers in Jardin Majorelle, de botanische tuin uit 1924.Beeld Dim Balsem

Marrakech is de stad waar mode-ontwerper Yves Saint Laurent zijn kleurenpalet ontdekte. 'De kleding van de lokale vrouwen deed je duizelen', herinnert partner Pierre Bergé zich in een brief. 'De saffraankleurige voering van een groene kaftan, de hoofddoeken met felblauwe kwastjes, maar ook de blauwe jacaranda, rode hibiscus, oranje clivia en parelwitte lelies.' Het stel kwam al sinds 1966 in de stad in westelijk Marokko. 'Ik weet zeker dat je daar het gelukkigst was. Waar wij het gelukkigst waren.'

Hotel Riad El Fenn.Beeld Dim Balsem

Botanische tuin

De geest van YSL, hij overleed in 2008, doolt nu door Jardin Majorelle, de in 1924 door Jacques Majorelle ontworpen botanische tuin. Het Franse modepaar kocht de tuin in 1980. Tussen de cactussen en de lelies staat een zuil waarmee het leven van het mode-icoon wordt herdacht. Achter de tuin wordt nu een museum gebouwd, dat volgend jaar oktober zal opengaan. Er zullen vele haute-couture-outfits, accessoires en schetsen worden tentoongesteld uit de collectie van de Fondation Pierre Bergé-Yves Saint Laurent. (Het bestaande pand van de stichting in Parijs wordt momenteel gerenoveerd en zal rond dezelfde tijd opengaan.)

Nog zo'n prestigeproject: de Britse toparchitect David Chipperfield heeft het nieuwe gebouw van MMP+ ontworpen, het fotografiemuseum van Marrakech. Het is alleen nog niet duidelijk wanneer deze moderne kubus in roodbruine aardetinten precies af is - zo gaat dat in Marokko. We kunnen wel al uitkijken naar het volgende Festival International du Film de Marrakech (2-12 december), waarvoor steeds meer Hollywoodsterren zich laten strikken, en de Marrakech Biennale van 2018. Je kunt er niet omheen: Marrakech bruist als kunststad en er hangt een aanstekelijk optimisme in de hete lucht.

De binnentuin van luxehotel Riad El Fenn van Vanessa Branson.Beeld Dim Balsem
Uitzicht vanuit restaurant Nomad met Café des Épices aan de overkant.Beeld Dim Balsem

Kunstenaars

Westerse kunstenaars trekken al sinds de jaren zestig naar deze Marokkaanse vrijhaven om zich te laten inspireren door de kleuren, geuren en geluiden in de medina en het drukke marktplein Djemaa el Fna, vol marktkooplui en slangenbezweerders. Die hippievibe hangt nog steeds in de restaurants, cafés en riads (traditionele Arabische stadsvilla's binnen de oude stadsmuur) die tegenwoordig bijna allemaal hotels zijn. Arabische kussens en tapijten worden er gecombineerd met houten retromeubelen uit de vorige eeuw om het bohèmesprookje in leven te houden.

Van de plaatselijk moderne kunstenaars hoorden we echter nooit zo veel. Oké, Hassan Hajjaj (de 'Andy Warhol van Marrakech') maakte internationaal furore, maar in de stad zelf ontbrak het kunstenaars aan een platform. 'Er is nog steeds maar één goede kunstopleiding, in Casablanca', zegt Vanessa Branson (57), initiatiefnemer van de biënnale, via Skype vanaf haar vaste adres in Londen. 'Veel Marokkaanse kunstenaars gaan naar Frankrijk. Ik wilde een podium creëren voor de hedendaagse kunst die hier wordt gemaakt.'

Bransons plan heeft gewerkt. De scene is nog klein, maar het balletje begint te rollen. Dankzij de kunstbeurs zijn er veel galeries en designstudio's bijgekomen. Het is ook een boost voor het toerisme, zegt Branson. 'De biënnale trekt mensen met geld, wat goed is voor hotels en restaurants.' Kunst kopen is nog steeds alleen voor de elite weggelegd, maar door de toegang van de beurs gratis te maken, kan iedereen op zijn minst de werken bewonderen. Ook biedt Bransons stichting rondleidingen aan schoolklassen en stages aan studenten, om de bevolking bij moderne kunst te betrekken. Want bij Marokkaanse kunst denken zowel buitenlanders als locals vaak nog aan traditioneel handwerk.

Een kunstenares die dankzij de biënnale doorbrak, is Ghizlane Sahli (43). De elegante kosmopoliet (ze heeft een Marokkaanse vader, Spaanse moeder, Zweedse man en vier kinderen die ze afwisselend in Monaco en Marrakech opvoeden) was eerst architect, had daarna een kledingmerk, maar wilde iets doen dat discussie zou oproepen. Sahli kreeg een ingeving en besloot jurken te maken van afval en plastic flessen. Toen er twee jaar geleden onverwachts een plekje vrijkwam op de biënnale, mocht Sahli haar nieuwe werk tentoonstellen en hing een van de paviljoens vol met plastic flessen, gewikkeld in zijden draden. Ook maakte ze een regenboog van gekleurde plastic tasjes - noem het vrolijk milieuactivisme.

'Het gaat mij om de transformatie', zegt Sahli. 'Het is ook een metafoor voor het leven: uit troep kan iets moois voortkomen.' Haar werk op de biënnale werd goed ontvangen, zelfs door de bekende New Yorkse kunstcriticus Linda Yablonsky. Zo snel kan het dus gaan in de ons-kent-onsscene van Marrakech. Sahli legt zich nu fulltime toe op kunst. Het plastic afval voor haar werk verzamelt ze bij restaurants in de buurt. Ze zoekt alleen nog een studio om alles in op te slaan, want haar riante huis is veel te netjes en te chic: het is prachtig ingericht met kunst en handwerk uit alle hoeken van de wereld.

Slapen in Marrakech

Het luxehotel Riad El Fenn van Vanessa Branson - zus van Virgin-eigenaar Richard - is een betoverend doolhof. In de gangen hangen kunstwerken uit haar privécollectie. Branson werkt alleen met personeel en leveranciers uit de omgeving. Een fooi voor alle diensten geef je pas bij het uitchecken, zodat die eerlijk wordt verdeeld. Kamers vanaf euro 200. el-fenn.com

Het Riad de Tarabel is eigendom van de Franse aristocraat Leonard Degoy, die de riad liet inrichten in Frans-koloniale stijl. De wandschilderingen komen uit het kasteel waar Leonard opgroeide. 's Avonds kun je dineren aan het zwembad. Kamers vanaf 190 euro. riad-de-tarabel.com

Het Hostel Riad Marrakech Rouge is een vrolijk jongerenhostel met een hysterisch interieur, dat een 'aanslag op de zintuigen wil zijn'. Bedden in de slaapzaal vanaf euro 7,50. marrakechrouge.com

Verkopers in de bazaar van Marrakech.Beeld Dim Balsem

Vrouwen in Marokko

Daarom gaan we langs bij kunstenaarsvriend Larbi Cherkaoui (44), die wél een studio heeft vol kwasten, verfpotten en stapels schetsen. Achter zijn atelier zit een doolhof van een galerie verstopt, waar hij zijn kalligrafiewerken tentoonstelt voor toekomstige kopers. Zijn grootste doeken kosten tienduizenden euro's. Later komen nog meer kunstvrienden een kopje thee drinken, waarbij ze de ene na de andere sigaret opsteken. De voertaal is Frans, niet Arabisch. Voor de lunch kiezen ze een Italiaans restaurant. We zijn duidelijk op stap met de maatschappelijke bovenklasse.

Er wordt verhaald over de ruimdenkendheid van de 'Marrakchi' en hun (kennelijk) wilde temperament. Ik wil weten hoe vrij ze zich in dit land werkelijk kunnen uiten. De koning van Marokko, Mohammed VI, staat bekend om zijn liefde voor kunst en heeft een flinke collectie. Burgers hebben bij wet vrijheid van meningsuiting en artistieke expressie, maar het beledigen van de koning is nog steeds strafbaar.

De kunstenaars zeggen dat ze daar niet door worden gehinderd en in principe hun gang kunnen gaan. In 2014 toonde Sahli haar werk tijdens de opening van Le Musée Mohammed VI d'Art Moderne et Contemporain in Rabat. Als de koning zelf aanwezig is bij een opening, controleert een regeringsfunctionaris vooraf of er niets aanstootgevends in het museum staat. 'Maar ik hoefde niets aan te passen', zegt Sahli, 'terwijl ik toch veel universele symbolen van vrijheid in mijn werk gebruik, zoals vogels en regenbogen. Ik heb tijdens die expo nota bene een toiletpot op een troon gezet.'

Ze hoeft zich als vrouw niet extra te bewijzen in de kunstscene. 'Vrouwen in Marokko hebben juist veel macht', zegt Sahli. Sterker, de revolutie lijkt te worden aangevoerd door uitgesproken vrouwen. Zo zijn er exposities met feminisme als hoofdthema. Het vooruitstrevendste kunstcollectief in Marrakech wordt geleid door een vrouw: Laila Hida. Toen de 33-jarige fotografe uit Casablanca (na een tijdje in Parijs) in Marrakech neerstreek, was ze teleurgesteld over het gebrek aan vernieuwing in de kunst. Uit onvrede daarover richtte ze in 2013 het collectief Le 18 op.

Hida ontvangt ons in een prachtige riad, een witte oase van rust en verkoeling in de drukke medina. Er waait een zacht briesje over de binnenplaats. 'We willen hier alleen kunst tonen die nieuw is, die de maatschappij uitdaagt en die je niet in traditionele galeries ziet', zegt Hida stellig. (Vanessa Branson is lovend over het werk van het collectief.) Hida vertelt over een homoseksuele kunstenaar die onlangs zijn werk toonde. Ook geeft ze de ruimte aan geluidskunstenaars, die uit andere galeries worden geweerd omdat audiokunst moeilijk verkoopt. 'En we geven goede feestjes', zegt ze met een ondeugende glimlach.

Kunstenares Ghizlane Sahli.Beeld Dim Balsem
Modeontwerper Artsi Ifrach, beter bekend als ART/C.Beeld Dim Balsem

Mensen leren kennen in Marrakech is makkelijk: een kopje thee hier, een hapje daar. Iedereen wil vertellen hoe de inwoners het moderne leven omarmen, in tegenstelling tot wat men in het Westen vaak denkt. Zo ook modeontwerper Artsi Ifrach (45), beter bekend als ART/C. Met zijn zwarte leren pet, geruite djellaba en armen vol tatoeages is hij een van excentriekste verschijningen in Marrakech.

Hij verhuisde zijn studio onlangs naar de hippe wijk Guéliz, buiten de medina, waar veel moderne galeries zitten. Ifrach ziet zichzelf als antropoloog: hij wordt geïnspireerd door de prints én de problemen van de wereld. Voor een kunstwerk over vluchtelingen gebruikte hij de Syrische vlag.

Ifrach groeide op in Jeruzalem, in een Marokkaans-Joods gezin. Zijn eerste kledinglabel begon hij in Amsterdam, waar hij zes jaar woonde.

Ifrach: 'Het was moeilijk om daar het hoofd boven water te houden.' Ook in Parijs wilde het niet lukken, dus besloot hij naar Marrakech te verhuizen, waar zijn familie nog een huis had. 'Ik kwam eerst op vakantie, maar werd verliefd op de stad.' De zaken lopen hier stukken beter. Zijn uitbundige creaties zijn populair bij toeristen. 'Je zou denken dat ik me als Joodse homo vrijer zou voelen in Amsterdam of Jeruzalem, maar ik voel me in Marrakech juist meer op mijn gemak - in dit moslimland.' Over zijn opvallende uiterlijk krijgt hij niets dan complimenten. Nederlanders die nog nooit in Marokko zijn geweest en alleen over Marokkanen horen via het nieuws, zullen ongetwijfeld verrast zijn door de vrijheid en diversiteit in Marrakech. Volgens Vanessa Branson kan de culturele ontwikkeling in de stad omringende Arabische landen inspireren. 'Ik heb kunst altijd gezien als een positieve kracht tegen het kwaad. Toen de wereld na 9/11 de verkeerde kant opging, kon ik niet alleen maar toekijken en niks doen. Daarom heb ik ook de biënnale opgezet. Ik heb altijd met plezier in Marokko gewerkt - de mensen hier zijn ontzettend nieuwsgierig en discussiëren graag over kunst, zonder pretenties. Ik heb met eigen ogen gezien welke vernieuwing daaruit voortkomt.'

Medewerker van Riad de Tarabel.Beeld Dim Balsem

Eten in Marrakech

Café des Épices - Trendy, informeel lunchcafé dat boven de soek uittorent. Gezellige plek om uit te puffen na het winkelen, met een verse limonade tegen de hitte. cafedes-epices.net

Nomad, pal tegenover Café des Épices, met een even mooi uitzicht. Dé plek om 's avonds te eten. Bestel de 'Nomad couscous'. nomadmarrakech.com

In Café Clock, een cultureel centrum in de kasbah worden traditionele Arabische verhalen in het Engels verteld. Er is livemuziek en een kookschool. Probeer de kamelenburger. cafeclock.com

Straatkunst vlakbij David Bloch Gallery.Beeld Dim Balsem

Kunstroute

- Jardin Majorelle: De laatste rustplaats van modeontwerper Yves Saint Laurent. Achter de tuin wordt een nieuw YSL-museum gebouwd, dat volgend jaar opengaat. jardinmajorelle.com

- Maison de la Photographie: Tot het nieuwe pand van MMP+ opengaat, is dit dé plek voor moderne Marokkaanse fotografie. maisondelaphotographie.ma

- Voice Gallery: De Italiaanse galeriehouder Rocco Orlacchio is beroemd om zijn collectie moderne kunst uit binnen- en buitenland. voicegallery.net

- David Bloch Gallery: Voor de liefhebbers van straatkunst, graffiti en moderne kalligrafie. davidblochgallery.com

- Le 18: Deze riad dient als ontmoetingsplek voor vrijgevochten kunstenaars in Marrakech. Er zijn exposities, performances, lezingen en zelfs kunstresidenties. le18.weebly.com

- ARTC: De studio van de Marokkaans-Joodse ontwerper Artsi Ifrach (ART/C) is een feest voor de zintuigen. De jurken zijn net zo kleurrijk en uitbundig als de ontwerper zelf. art-c-fashion.com

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden