Arturo Ui **

Zelfs virtuoos Wuttke lukt het niet opwinding te bewerkstelligen.

theater


Der aufhaltsame Aufstieg des Arturo Ui van Bertolt Brecht door Berliner Ensemble, regie Heiner Müller.


In Stadsschouwburg Amsterdam, 21/6.


Museumtoneel, dat is het: Der aufhaltsame Aufstieg des Arturo Ui van Bertolt Brecht, opgevoerd door het Berliner Ensemble en afgelopen weekend te gast op het Holland Festival. Een legendarische productie, gemaakt in 1995 in regie van Heiner Müller die een half jaar na de première stierf. Het stuk staat nog steeds op het repertoire, sterker nog: het reist regelmatig de wereld over.


Het moet met de geschiedenis van dit stuk en met de eerbied voor de voorstelling zelf te maken hebben. Brecht schreef met Arturo Ui in 1941 een niet mis te verstane satire over de opkomst van Hitler en zijn nazi-entourage, maar dan verplaatst naar het gangstermilieu in Chicago, jaren dertig. De overeenkomsten liggen er dik bovenop: kleine scharrelaar groeit uit tot meedogenloze schurk, manipulator en moordenaar.


'Het volk heeft steeds nieuwe leiders nodig, de oude zijn al snel vergeten.' Vanuit die opvatting zien we in deze parabel de opkomst van Arturo Ui in een milieu van benepen middenstanders en bange meelopers. Arturo Ui staat ook wel bekend als de 'Hitler-operette', maar in deze bloedserieuze enscenering van de altijd doodernstige Müller valt er weinig operette te beleven. Uit de speakers klinkt voortdurend The Night Chicago Died van Paper Lace, af en toe wordt opzichtig een opera-aria geplaybackt en verder dreunt er regelmatig zware klassieke muziek de zaal in. De spelers lopen op en af als het hun beurt is, staan intussen statisch naar de zaal te kijken, en worstelen zich op de bekende vakmatige, Duits-degelijke manier door de nogal uitleggerige Brecht-tekst heen.


De enige die leeft, zwoegt, ploetert, doordendert en het publiek bij de lurven pakt, is Martin Wuttke, die Arturo Ui speelt. Hij doet dat al vanaf 1995. Toen was hij een jong en baldadig acteur, nu een geniaal toneelspeler. Hij maakt van zijn rol een angstaanjagende robot en machtsmachine tegelijk, met een stem die alle kanten opschiet - van een kikkerachtig tekenfilmtimbre naar donderend verbaal geweld. De scènes waarin hij van een oude toneelspeler leert hoe te bewegen en te spreken en die waarin hij zijn Richard III-achtige verleidingskunsten tentoonspreidt, zijn de enige hoogtepunten in deze voorstelling. Het is fascinerend om drie uur naar de virtuositeit van Wuttke te kijken. Toch lukt het ook hem nauwelijks iets van beklemming of opwinding te bewerkstelligen.


Der aufhaltsame Aufstieg des Aruto Ui van het Berliner Ensemble is gedateerd, traag en humorloos theater van toen. Een beetje sleets ook, want de souffleur moest een paar keer hoorbaar een haperende acteur van tekst voorzien. Als je dan op het Holland Festival staat, neem dan vooraf nog even je tekst door - dat zou de baas van het festival tegen de Duitsers moeten zeggen.


Het meest theatraal is nog de wijze waarop de toneelspelers het applaus in ontvangst nemen. Dan ontstaat een wervelende choreografie van elkaar kruisende acteurs in een uitwaaierend patroon. Met uiteraard in het middelpunt Martin Wuttke die vier, vijf keer tegen een orkaan van bravogeroep aan botst. Daarna gooien de spelers hun zomerse premièreboeketten naar het publiek. Eindelijk operette.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden