postuum Primark

Arthur Ryan, Primark-oprichter en pionier in controversiële fast fashion, overlijdt op 83-jarige leeftijd

Arthur Ryan, de maandag overleden oprichter van kledingwinkelketen Primark, zag niets in onlineverkoop. De winstcijfers geven hem gelijk, maar zijn formule van ‘fast fashion’ ligt wel geregeld onder vuur.

Primark-opricher Arthur Ryan.

Wie als bestuursvoorzitter van een wereldwijde kledingwinkelketen nu nog durft te zeggen zegt dat hij niets ziet in webwinkels of omnichannelverkopen, ziet de aandelen van het bedrijf verdampen en kan onder hoongelach de aftocht blazen. En toch schreef Primark in het laatste halfjaarbericht 491 miljoen euro operationele winst bij op de balans.

Bij zijn oprichting vijftig jaar geleden was Primark al een dwarse formule, ontsproten aan het brein van een eigenzinnige man. Terwijl prijzige en vaak enigszins tijdloze ‘high fashion’ van hoge kwaliteit de winkelstraten domineerde, lanceerde Ryan een formule die zeer lage prijzen combineerde met voortdurende vernieuwing van het aanbod. ‘Fast fashion’ was geboren: kleding die zo goedkoop is dat klanten hun garderobe vrijwel constant kunnen blijven vernieuwen. Een succesvol, maar steeds meer bekritiseerd bedrijfsmodel.

Primark startte in 1969 onder de naam Penneys met een winkel in Ryans geboortestad Dublin. Omdat die naam buiten Ierland al was opgeëist door een Amerikaanse keten, heet de winkel in de rest van de wereld Primark. Vijftig jaar later zijn er 370 winkels in 12 landen en behaalde het bedrijf in boekjaar 2018 bijna 8 miljard euro omzet. In Nederland zijn twintig winkels, met de grootste aan het Amsterdamse Damrak.

Peulenschil

De kleding kost er een peulenschil: truien van een tientje, jassen van twee tientjes. Drie tientjes als ze van nepleer zijn. De goedkoopste sneakers gaan voor 9 euro over de toonbank. De winkelketen vergaarde zo een trouwe en nog altijd groeiende schare fans. Terwijl traditionele winkelformules in Europa en de VS met regelmaat failliet gaan, opende Primark in april zijn grootste filiaal ooit: 15 duizend vierkante meter in hartje Birmingham.

De spotprijzen stellen Primark – voor veel twintigers toch niet de hipste kledingwinkel – in staat te concurreren met modieuzere ketens als H&M en Inditex (eigenaar van Zara, Pull & Bear), waar de prijzen toch ook bepaald niet exorbitant zijn. Net als die ketens ligt ook Primark regelmatig onder vuur wegens de milieu-impact van fast fashion – enorme productiehoeveelheden waarvan een groot deel wordt afgedankt als de volgende lichting in de winkels ligt – en de manieren waarop deze ketens de kosten laag proberen te houden.

De Bengalese kledingfabriek Rana Plaza, waar in 2013 meer dan duizend mensen stierven toen het gebouw instortte, maakte – behalve voor onder meer Walmart, Benetton en Gucci – ook kleding voor Primark. In Groot-Brittannië werd Primark in 2017 veroordeeld tot het terugbetalen van loon aan werknemers die onder het minimum waren betaald, overigens net als 259 andere winkelketens.

Bespioneerd

In 2017 luidde vakbond FNV ook de alarmklok over arbeidsomstandigheden in Nederland: medewerkers voelden zich bespioneerd door cameratoezicht, managers dreigden bij de geringste overtreding met een schriftelijke waarschuwing, en leidinggevenden speelden voor bedrijfsarts om ziekteverlof te ontmoedigen. Dergelijke problemen spelen echter bij meer prijsvechters in de detailhandel. Primark reageerde geschokt en beloofde beterschap.

De keten zelf verklaart haar lage prijzen door een strakke bevoorradingsketen, kleine marges en het feit dat het bedrijf vrijwel niets uitgeeft aan marketing. Bovendien is het nooit in de onlineverkoop gedoken: met onze lage prijzen is dat niet rendabel, zegt Primark. De Schone Kleren Campagne, een actiegroep die vooral kijkt naar arbeidsomstandigheden, zegt dat het niet meer klachten ontvangt over Primark dan over andere ketens.

‘Toen wij in 2017 grote merken vroegen om transparant te zijn over hun productielocaties en aanvoerketens, was Primark tot onze verbazing een van de eerste die daaraan gehoor gaf’, zegt een woordvoerder. ‘Maar sindsdien heeft het zich nauwelijks uitgesproken over bijvoorbeeld leefbaar loon voor arbeiders.’

Wat Ryan er allemaal zelf van vond, is onbekend. De oprichter gaf de eerste veertig jaar dagelijks leiding aan het bedrijf, en de afgelopen tien jaar was hij op de achtergrond betrokken als voorzitter van de raad van bestuur. Hij gaf echter nooit interviews en beschermde zijn privéleven zorgvuldig. In 2015 verdronken zijn zoon en kleinzoon voor de kust van Zuid-Engeland toen een golf hen greep.

Lees verder

‘Ik had vier gebroken ribben en moest toch komen werken.’ Medewerkers van de Primark worden bespied, gekleineerd of geïntimideerd, bleek in 2017 uit een onderzoek van FNV. De Volkskrant sprak enkele medewerkers.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden