Arnhem brengt de Jansbeek terug en ontdekt tijdens het graven een begraafplaats met zeshonderd skeletten

'Een lang gekoesterde wens'

Steden herontdekken hun riviertjes: het terugbrengen van 'oud water' is hot. Binnenkort kabbelt in Arnhem de Jansbeek weer. Er zijn vergeten oude leidingen voor uitgegraven en een kerkhof met zeshonderd skeletten.

De Jansbeek, eeuwenlang Arnhems levensader, stroomt vanaf 8 december weer van de Lauwersgracht naar de Rijn. Foto Marcel van den Bergh

Met een borrelend geluid loopt de opvangbak in een uitsparing in de kademuur van de Rijn bij Arnhem vol. Als het water over de rand komt, stroomt het met een bescheiden watervalletje de kade op en via een goot, waarover een loopraster ligt, naar de rivier. Het is een nietig straaltje water, maar een groot historisch moment voor Arnhem, zegt Kirsten van Rijen, projectmanager zuidelijke binnenstad.

Nu is het nog een test, maar vanaf 8 december wordt het werkelijkheid: dan stroomt de Jansbeek over een lengte van 800 meter weer door de Arnhemse binnenstad. Hij loopt van de Lauwersgracht naar het politiebureau, langs de oude Eusebiuskerk en het nieuwe Focus filmtheater en dan met een bocht linksaf naar de Rijn. Bijna zoals het vroeger was.

Arnhem is niet gesticht aan de Rijn, zoals veel mensen denken, maar aan de Jansbeek. Aan de oevers van de beek die van het huidige park Zijpendaal de stad in stroomde, vestigden zich in de Middeleeuwen de eerste watermolens, leerlooierijen, bierbrouwers en wasserijen. Wel legde de hertog van Gelre de Rijn, die met een S-bocht langs Arnhem liep, in 1530 pal langs de stad.

Eeuwenlang was de Jansbeek de levensader van Arnhem. Maar met de groei van de stad drukte oprukkende bebouwing het water steeds verder weg. In de 19de eeuw ging de beek, nu verworden tot een stinkend riool, helemaal ondergronds. Voorgoed begraven, zo leek het. Maar nooit vergeten.

Andere steden die water terughalen:

- Breda heeft in 2007 de oude haven die in 1964 was gedempt weer opengemaakt

- In Utrecht stroomt sinds 2016 weer water door de Catharijnesingel. Die werd in de jaren zeventig gedempt voor een weg

- In Den Bosch werd het riviertje de Binnendieze gerestaureerd. De restauratie kwam in 1998 gereed

- In 2015 opende Almelo waterboulevard waarvoor het kanaal Almelo - De Haandrik werd doorgetrokken naar de stadsvijver

- In Leiden bestaan plannen om de gedempte Lange Mare weer open te graven. Vooralsnog is daar geen geld voor

In stukjes

Het plan om de beek weer bovengronds te halen is al meer dan twintig jaar oud, vertelt Johan Wolthuis van de stichting Jansbeek boven water. De stichting werd in 2005 opgericht. 'Iedereen vond het een fantastisch idee. Maar er was nooit geld voor.'

Dat had alles te maken met de ambitieuze plannenmakerij van Arnhem, zegt SP-wethouder Gerrie Elfrink. Arnhem loopt al jaren rond met plannen voor een grootscheepse vernieuwing van de binnenstad. Er zou een haven komen, er zou een kunstencluster komen. Alles hing met alles samen. 'In de tussentijd gebeurde er niets.'

Een paar jaar geleden besloot het college van B en W het grote plan in stukjes te knippen. Toen was er ineens ruimte om de Jansbeek weer op te graven. Er lag nog een subsidie van de provincie van 8 miljoen, de stad legde daar 8 miljoen bij. Daarmee was het project Jansbeek geboren. 'Een lang gekoesterde wens', aldus Elfrink.

Drieënhalf jaar geleden begon Arnhem met het herstel van het tracé van de Lauwersgracht naar de Rijn. In de toekomst wordt wellicht ook het noordelijk tracé via de Bovenbeekstraat en het Gele Rijdersplein hersteld.

De aanleg was een hele klus, vertelt Bernard Hospers, die namens de gemeente verantwoordelijk was voor de technische uitvoering. De Jansbeek loopt onder een drukke weg door, dwars door het hart van de stad. Leidingen moesten worden opgegraven en omgelegd. 'We kwamen oude leidingen tegen waarvan niemand nog wist waarvoor ze dienden.' Bij de Eusebiuskerk werd een begraafplaats blootgelegd waarin archeologen zeshonderd skeletten vonden. En intussen moest de stad doordraaien, aldus Hospers. 'De winkel moest gewoon open blijven.'

De nieuwe Jansbeek volgt niet helemaal zijn historische loop. Daarvoor had Arnhem woningblokken moeten slopen, zegt Van Rijen. Het water duikt hier en daar onder de grond om verderop weer boven te komen. Langs de oevers wordt groen aangeplant, onder de bruggetjes komen nestplankjes voor de gele kwikstaart.

De Jansbeek moet niet alleen een toeristische attractie worden die de stad weer verbindt met de Rijn, zegt Van Rijen. De beek heeft ook praktisch nut. Hij voert regen uit de binnenstad af, zodat Arnhem beter bestand is tegen wateroverlast. Het water moet het versteende centrum ook koeler maken op warme dagen.

Bij dat laatste plaatst Frans van de Ven, adviseur watermanagement van onderzoeksinstituut Deltares, een relativerende kanttekening. 'Het is echt niet zo dat heel Arnhem koeler wordt van dat beetje water.' De effecten op de waterberging moeten we volgens hem evenmin overschatten. 'De beek is vooral bedoeld voor beleving.'

Landschappelijk

Het opgraven van de Jansbeek is een teken van hoe onze kijk op de stad verandert, aldus Van de Ven. 'In de jaren zestig werden grachten en singels overal gedempt om ruimte te maken voor auto's. Nu is er een beweging om auto's te weren en brengen we water weer terug in de stad.'

Want Arnhem is niet de enige die het doet. In Breda werd de gedempte oude haven weer open gegraven, Den Bosch restaureerde de Binnendieze, door de Utrechtse Catharijnesingel stroomt sinds vorig jaar weer water. Maar je kunt niet zomaar overal grachten gaan graven, waarschuwt Van de Ven. 'Het moet wel passen binnen de landschappelijke structuur van een gebied.'

In Arnhem lijdt dat geen twijfel. 'Deze beek heeft historische legitimatie', aldus wethouder Elfring. De Jansbeek hoort bij Arnhem, beaamt Wolthuis van de stichting Jansbeek boven water. Veel meer dan de haven waar ooit plannen voor waren. Dat zou een bak met stilstaand water zijn geworden, zegt Wolthuis met nauw verholen afschuw. 'Ik heb liever een stromende beek dan een stinkende haven.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.